Truyền thuyết Bà Rịa và địa danh Bà Rịa

Nguyễn Đình Thống là một nhà nghiên cứu lịch sử chuyên sâu về Nam Bộ, đặc biệt là lịch sử Bà Rịa – Vũng Tàu và Côn Đảo. Ông có học vị Tiến sĩ khoa học lịch sử, từng công tác tại Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Bà Rịa – Vũng Tàu và giữ vai trò lãnh đạo trong Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Hiện nay ông là phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TPHCM.

Bài viết công phu về Truyền thuyết Bà Rịa và địa danh Bà Rịa sau đây của ông đã được trình bày trong hội thảo khoa học về nhân vật Bà Rịa và ngôi mộ bà Rịa ở Long Điền, đăng lại trên tạp chí Thông tin Khoa học Công nghệ Bà Rịa - Vũng Tàu số 4-1998, sau đó được nhiều nguồn khác đăng lại như Tạp chí Xưa & Nay, Khoa Văn học trường Đại học KHXN & NV TPHCM... Nội dung bài viết sau đây được dẫn lại từ website Khoa Văn học trường Đại học KHXN & NV TPHCM ngày 21/9/2012.

---

“Bà Rịa ở địa đầu biên giới trấn Biên Hòa, là đất có danh tiếng, cho nên các phủ phía Bắc có câu ngạn rằng, “cơm Nai Rịa - cá Rí Rang” ấy là lấy xứ Đồng Nai mà Bà Rịa đứng đầu mà bao gồm cả Bến Nghé, Sài Gòn, Mỹ Tho, Long Hồ vậy”. Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức đã chép như vậy. Gần đây, tin tức về những hoạt động thiết thực kỷ niệm 300 năm Đồng Nai - Biên Hòa, 300 năm Sài Gòn, thành phố Hồ Chí Minh khiến các độc giả Bà Rịa - Vũng Tàu cũng thảo luận thật sôi nổi một vấn đề: lịch sử hình thành vùng đất Bà Rịa - Vũng Tàu và nguồn gốc địa danh Bà Rịa. Sau cuộc tranh luận hết sức sôi động suốt một ngày ròng tại cuộc Hội thảo khoa học ngày 25-9-1998 do Ủy ban nhân dân tỉnh tổ chức về Nhân vật chí tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, chúng tôi lại được tham dự cuộc hội thảo rất thú vị về ngôi mộ bà Nguyễn Thị Rịa do huyện ủy Long Đất tổ chức ngày 7-10-1998 tại xã Tam An, truyền rằng đó là nơi bà có công khai hoang, lập làng và bà mất ở đấy. Và quả là ít có một nhân vật lại có trong nhiều truyền thuyết như Bà Rịa.

Cổng khu di tích Mộ Bà Rịa. Ảnh: Báo Thanh niên

Châu văn Tiếp trong Sông Côn mùa lũ

Nhắc đến sự xuất hiện của nhân vật Châu văn Tiếp trong tiểu thuyết lịch sử không thể bỏ qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác. Trong bộ Gia Long tẩu quốc của Tân Dân Tử, Châu văn Tiếp được lý tưởng hóa thành một con người nghĩa khí, trang dũng tướng võ nghệ cao cường, thậm chí là một vị thần trên thượng giới được đầu thai xuống trần để phò vua giúp nước. Trong Tây Sơn tam kiệt của Vũ Thanh, Châu văn Tiếp là hào kiệt của một gia tộc võ học lẫy lừng, người kế thừa dòng họ võ tướng này nhưng chọn con đường khác với nhà Tây Sơn. Còn trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Châu văn Tiếp chỉ là một nhân vật khá nổi trội trong dòng chảy lịch sử với những chọn lựa đúng sai (mà dưới góc nhìn của tác giả tiểu thuyết thì sai nhiều hơn) và ưu nhược điểm của mình.

Bìa sách Sông Côn mùa lũ, NXB Hội Nhà văn, bản phát hành năm 2017

Cao thủ võ lâm Châu văn Tiếp qua tiểu thuyết võ hiệp

Trong bài trước, tui đã kể chuyện danh tướng Châu văn Tiếp qua bộ tiểu thuyết lịch sử Gia Long tẩu quốc - Hoàng tử Cảnh như Tây - Gia Long phục quốc của Tân Dân Tử, xuất bản đầu thập niên 1930. Bữa nay xin kể tiếp chuyện cao thủ võ lâm Châu văn Tiếp qua bộ tiểu thuyết lịch sử Tây Sơn tam kiệt của Vũ Thanh, xuất bản đầu thập niên 2010.

Trước hết xin được nói qua về tác giả Vũ Thanh và bộ tiểu thuyết Tây Sơn tam kiệt

Vũ Thanh và bộ tiểu thuyết Tây Sơn tam kiệt

Tác giả Vũ Thanh ký tặng sách ở TPHCM. Ảnh: Vũ Thanh

Chuyện tình của tướng quân Châu văn Tiếp qua... tiểu thuyết

Châu văn Tiếp là một danh tướng, một khai quốc công thần thời chúa Nguyễn Ánh. Ông đã từng được người đời xưng tụng là một trong Gia Định Tam Hùng (hai người còn lại là Võ Tánh và Đỗ Thanh Nhơn). Với vai trò nổi bật, trong những câu chuyện lịch sử về Gia Long - Nguyễn Ánh, hành trạng của Châu văn Tiếp được nhắc đến rất nhiều. Ở đây tui muốn nhắc đến một bộ tiểu thuyết như vậy. Đó là bộ truyện lịch sử về vua Gia Long của Tân Dân Tử.

Lăng mộ Châu văn Tiếp ở Hắc Lăng, Long Điền

Châu văn Tiếp - Dấu xưa của một danh tướng

Từ Bà Rịa đi theo quốc lộ 55 về hướng Long Điền, đến chợ An Ngãi rẽ phải theo con đường nhỏ khoảng 1 km người ta sẽ bắt gặp một khu lăng mộ bề thế. Đó là Lăng Quận công Châu văn Tiếp.

Lăng quận công Châu văn Tiếp. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Cách đó không xa, khoảng 500 met theo đường đi bộ là một ngôi đình trang nghiêm. Đó là đình thần Hắc Lăng, thờ 2 vị thần là Châu văn Tiếp và Nguyễn Diên.

Kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn

Năm 2026 đánh dấu tròn 300 năm ngày sinh của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (02/08/1726 – 02/08/2026). Ông là một trong những nhà bác học kiệt xuất, nhà tư tưởng lớn và là biểu tượng tri thức đồ sộ nhất trong lịch sử Việt Nam.

Tại kỳ họp Đại hội đồng lần thứ 43 (tháng 10/2025), UNESCO đã chính thức thông qua Nghị quyết cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam trao Nghị quyết của UNESCO vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026) cho đại diện Việt Nam và tỉnh Hưng Yên - Ảnh: VGP/Phương Nguyên

Cây bằng lăng phủ tím bên căn nhà gỗ ở Đồng Nai

Cây bằng lăng bên căn nhà gỗ ở Đồng Nai đang vào mùa hoa đẹp nhất, thu hút nhiều bạn trẻ, gia đình tìm đến chụp ảnh, lưu giữ khoảnh khắc hiếm có này.

Những ngày này, cây bằng lăng ở ấp Cầu Ván, xã Thống Nhất (TP Đồng Nai) bước vào mùa hoa nở rộ nhất. Sắc tím phủ kín tán cây bên căn nhà gỗ mộc mạc, tạo nên khung cảnh bình yên, thu hút nhiều người tìm đến chụp ảnh.

Không nằm trong khu du lịch hay điểm tham quan được đầu tư bài bản, nơi đây vẫn được nhiều người biết đến nhờ vẻ đẹp tự nhiên, bình dị của một góc quê.

Ngày hội khoe "báu vật" của người Bhnong

Không chỉ có cồng chiêng vang vọng núi rừng, người Bhnong ở vùng cao Đà Nẵng còn lưu giữ nhiều “báu vật” quý giá mang đậm bản sắc văn hóa đại ngàn.

Tối 3/6, xã Phước Chánh khai mạc Ngày hội văn hóa truyền thống người Bhnong (nhóm địa phương thuộc dân tộc Gié Triêng) lần thứ nhất năm 2026. Đáng chú ý, hàng trăm hiện vật gắn liền với đời sống thường nhật của người Bhnong được trưng bày tại không gian Ngày hội thu hút người dân và du khách tham quan.

Những "báu vật" được người Bhnong nâng niu, gìn giữ. (Ảnh HT)

Thượng Minh - Vùng đất báo chí cách mạng

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, xã Mỹ Phương (huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn; nay thuộc xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên) từng là một trong những căn cứ quan trọng của báo chí cách mạng.

Ở những bản làng như Bản Hậu, Khuổi Khún hay trên các triền núi cao như Vằng Kheo, Píc Cáy, đồng bào Tày, Dao phần lớn chưa biết chữ nhưng vẫn một lòng che chở, nuôi giấu và hỗ trợ những người làm báo.

Chính sự đùm bọc ấy đã góp phần giúp các ấn phẩm như: Cứu Quốc, Cứu quốc Việt Bắc, cùng các tờ Tin tức Bắc Kạn, Bắc Kạn thông tin… trở thành vũ khí tuyên truyền hiệu quả, đóng góp thiết thực vào thắng lợi của cuộc kháng chiến.

Chủ nhiệm Xuân Thủy (quàng khăn) cùng các đồng nghiệp Báo Cứu Quốc tại Việt Bắc. Ảnh T.L

Nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Dục ở xã Thiệu Quang

Nằm tại làng Phùng Cầu, xã Thiệu Quang, nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Dục là di tích lịch sử - văn hóa có ý nghĩa đặc biệt đối với dòng họ và Nhân dân địa phương. Không chỉ thờ phụng bậc đại khoa thời Hậu Lê, công trình còn là biểu tượng cho truyền thống hiếu học, tinh thần trọng chữ nghĩa và khát vọng vươn lên của bao thế hệ người dân nơi đây.

Nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Dục ở xã Thiệu Quang đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh. Ảnh: Khắc Công

Ghi dưới chân tượng đài...

Chiều tháng Sáu, nắng trên triền đê sông Mã dịu dần. Đứng lặng ở Khu tưởng niệm các giáo viên và học sinh hy sinh tại công trường đê Nam sông Mã ngày 14/6/1972, chúng tôi vừa tiếc thương, vừa rưng rưng tự hào.

Tượng đài tái hiện hình ảnh giáo viên và học sinh trên công trường đắp đê Nam sông Mã ngày 14/6/1972.

Trong không gian khu tưởng niệm, ký ức về quân và dân Hàm Rồng oanh liệt chiến đấu, phục vụ chiến đấu dưới làn mưa bom, bão đạn của đế quốc Mỹ hiển hiện chân thực như những thước phim quay chậm.

“Bảo tàng thi ca” độc nhất vô nhị trên kiến trúc cung đình Huế

Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế là hệ thống các bài thơ, bài văn, câu đối, đại tự bằng chữ Hán, chủ yếu được tuyển chọn từ trước tác của các Hoàng đế triều Nguyễn. Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế kết hợp với hội họa, thư pháp và mỹ thuật trang trí, hình thành những kiểu thức đặc sắc. Tháng 5/2016, thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới.

Thơ văn bằng chữ Hán kết hợp với hội họa trên kiến trúc cung đình Huế. Ảnh: Nguyên Lý - TTXVN

Giấc hương quan trong thơ Phạm Phú Thứ

“Thiên ngoại, cô cao kiến nhất phong” (Ngoài trời, hiện lên cao vút một chóp núi), đó là lời nhận xét của Nguyễn Trọng Hợp về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Trúc Đường Phạm Phú Thứ (1821-1882), một trong những anh tài của vùng đất Gò Nổi (Đà Nẵng).

Lăng mộ cụ Phạm Phú Thứ. Ảnh: N.T.T.T

Hội An - nhìn từ hai làng cổ

Trong thời kỳ hoàng kim của đô thị - thương cảng giai đoạn thế kỷ XVI - XVIII cũng như sự phát triển mạnh mẽ khi được công nhận là Di sản Văn hóa thế giới năm 1999 đến nay, Hội An ghi dấu ấn đặc trưng trong khu vực Đông Nam Á và thế giới. Dấu ấn đó được hình thành từ những làng xã xưa ở Hội An, làm nên bản sắc của vùng đất và con người nơi đây.

Sản xuất gạch tại làng Thanh Hà. Ảnh tư liệu: Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An

Nhìn lại sự hình thành làng ở đô thị cổ Hội An - bao gồm cả các phường Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã đảo Tân Hiệp thuộc thành phố Đà Nẵng hiện nay, chính là tìm về nguồn cội để tiếp tục phát huy bản sắc tốt đẹp ấy trước những đổi thay thời hiện đại…

Ký ức tuổi thơ trong lòng phố cổ Bao Vinh

Từ ngày 29 đến 31/5/2026, tại phố cổ Bao Vinh, thành phố Huế, diễn ra Lễ hội “Ký ức tuổi thơ trong lòng phố cổ” với nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm cộng đồng đặc sắc. Lễ hội tái hiện không gian tuổi thơ gắn với ký ức phố cổ thông qua chương trình “Passport Di sản”, catwalk “Ngày xưa ngày xửa”, cuộc thi và triển lãm tranh “Viết tiếp ước mơ phố cổ”, chợ sách 0 đồng cùng các trò chơi dân gian. Bên cạnh đó, du khách và người dân còn được thưởng thức tinh hoa ẩm thực địa phương, âm nhạc đường phố, múa lân sư rồng, múa rối nước và tham gia đêm hoa đăng ước nguyện bên bến đò Bao Vinh.

Lễ hội “Ký ức tuổi thơ trong lòng phố cổ” có nhiều thử thách, trải nghiệm cho thiếu nhi. Ảnh: Mai Trang- TTXVN

Ngôi chùa Nam tông Khmer duy nhất ở Phú Quốc

Hơn 15 năm trước, với tấm lòng hộ quốc an dân, Hòa thượng Trần Phương đã đặt những viên gạch đầu tiên để kiến tạo nên ngôi chùa Nam tông Khmer duy nhất trên đảo ngọc Phú Quốc. Từ đây, ánh sáng Phật pháp lan tỏa nơi tiền tiêu Tổ quốc.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Cửa khẩu cảng An Thới thường xuyên đến động viên và trao đổi thông tin trên địa bàn Suối Mây cùng Hòa thượng Trần Phương

'Địa chỉ đỏ' bên đồi Phong Tướng

Ngày 28/5/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trịnh trọng trao Sắc lệnh phong quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp, Tổng Chỉ huy Quân đội Quốc gia và Dân quân tự vệ Việt Nam; phong quân hàm Trung tướng cho đồng chí Nguyễn Bình, quân hàm Thiếu tướng cho 9 đồng chí. Đã gần 80 năm trôi qua, nhưng sự kiện trọng đại ấy luôn mang một sức sống mãnh liệt. Đồi Pụ Đồn, ở xóm Tỉn Keo (xã Phú Đình) từ bấy giờ còn được gọi là đồi Phong Tướng - một “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ.

Hằng năm có trên 1.700 đoàn với hơn 75.800 lượt khách đến dâng hương tại Nhà tưởng niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở điểm di tích đồi Pụ Đồn.

Chiêm ngưỡng cây vải tổ hơn 100 năm tuổi tại Bắc Ninh

Cây vải tổ là niềm tự hào của người trồng vải Bắc Ninh. Ảnh: Thanh Thương- TTXVN

Là cây đầu dòng của vùng vải sớm Phúc Hòa, cây vải tổ là biểu tượng văn hóa, ký ức và niềm tự hào của nhiều thế hệ người dân địa phương.

Những báu vật lưu dấu Đại thi hào Nguyễn Du

Tại xã Tiên Điền (Hà Tĩnh), nhiều tư liệu, hiện vật quý về Đại thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều vẫn được gìn giữ như những báu vật, lưu dấu cuộc đời, tư tưởng và di sản văn hóa của ông.

Giữa miền quê Tiên Điền, Di tích Nguyễn Du đang lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật quý gắn với cuộc đời, dòng họ và sự nghiệp của Đại thi hào Nguyễn Du. Không chỉ bảo tồn hệ thống sắc phong qua các triều đại, gia phả dòng họ Nguyễn Tiên Điền, văn bản Hán Nôm cổ, sách, câu đối, nơi đây còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật độc bản mang giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt. 

Sách Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc)

Ký ức tuổi thơ trong lòng phố cổ Bao Vinh

Từ ngày 29 đến 31/5/2026, tại phố cổ Bao Vinh, thành phố Huế, diễn ra Lễ hội “Ký ức tuổi thơ trong lòng phố cổ” với nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm cộng đồng đặc sắc. Lễ hội tái hiện không gian tuổi thơ gắn với ký ức phố cổ thông qua chương trình “Passport Di sản”, catwalk “Ngày xưa ngày xửa”, cuộc thi và triển lãm tranh “Viết tiếp ước mơ phố cổ”, chợ sách 0 đồng cùng các trò chơi dân gian. Bên cạnh đó, du khách và người dân còn được thưởng thức tinh hoa ẩm thực địa phương, âm nhạc đường phố, múa lân sư rồng, múa rối nước và tham gia đêm hoa đăng ước nguyện bên bến đò Bao Vinh.

Lễ hội “Ký ức tuổi thơ trong lòng phố cổ” có nhiều thử thách, trải nghiệm cho thiếu nhi. Ảnh: Mai Trang- TTXVN