Vị quê nhà từ Gánh mẹ Sen

Trên con đường Phạm Văn Đồng (TP.Hồ Chí Minh) thênh thang, dòng người hối hả ken đặc. Giữa nhịp sống gấp gáp ấy, có một khoảng lặng dịu dàng nơi góc nhỏ. Một quán ăn Quảng Ngãi mang cái tên trìu mến: Gánh mẹ Sen. Quán ăn nhỏ nhưng là nơi làm vơi đi bao nhớ nhung của những người con Quảng Ngãi xa xứ.

Khói bếp Quảng Ngãi giữa thành phố Hồ Chí Minh

Mở cửa vào 11 giờ trưa hằng ngày. Làn khói từ bếp nổi lên, hòa trong tiếng xèo xèo của bánh xèo, tiếng dao thớt lách cách, mùi hành phi và nồi don khói nóng dậy lên khứu giác. Ở nơi này, người ta nói với nhau giọng Quảng nặng trĩu thương yêu và nụ cười nào cũng mang dáng quê nhà.

Chủ quán là chị Nguyễn Thị Bích Chi (sinh năm 1987), quê xã Nghĩa Hành, đã sống ở Sài Gòn hơn hai mươi năm. Hai mươi năm đủ để chị thuộc mọi góc phố, mọi mùi mưa, nắng của thành phố hoa lệ này. Nhưng trong giọng nói của chị vẫn còn nguyên chất giọng Quảng Ngãi mộc mạc, thân thương.

Chị Nguyễn Thị Bích Chi - Chủ quán Gánh mẹ Sen đóng hành, tỏi Lý Sơn để tặng các văn nghệ sĩ người Quảng Ngãi.

Chạy quanh chạy quéo... cũng đồng Ba La

Cách đây mấy hôm, khi tôi chở mẹ tôi đi qua ngã tư Ba La, bà chợt nhắc lại câu ca dân gian của người Quảng Ngãi: “Ba La chạy tới Cù Mông/ Chạy quanh chạy quéo cũng về đồng Ba La”, và bà lại hỏi: Cù Mông ở đâu? Mà vì sao lại chạy quanh chạy quéo?

Cù Mông ở đâu?

Nhờ câu hỏi của mẹ, tôi cố gắng viết đôi điều theo cách hiểu của mình, mà chắc cũng chưa đầy đủ, thấu đáo, vì chỉ là một bài báo nhỏ, nhằm hầu chuyện những ai quan tâm như mẹ tôi. Vậy, Cù Mông ở đâu? Xem Địa bạ Quảng Ngãi, lập năm Gia Long thứ 12 (1813), thấy có tên xã Cù Mông, có đông và bắc giáp xã Ba La, xã Thu Phổ; có tây và nam giáp xã Thu Phổ, xã An Hà, thôn Phú An Thượng, thuộc Tổng Trung, với toàn diện tích gần 815 mẫu (bản in trong sách “Nghiên cứu Địa bạ Triều Nguyễn - Quảng Ngãi” của học giả Nguyễn Đình Đầu, NXB Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh, 2010, trang 209).

Rực sắc địa lan giữa đại ngàn

Mùa này, làng Vi Rơ Ngheo, xã Măng Đen, như được dệt nên bởi muôn sắc hoa địa lan nở rộ, tạo thành bức tranh rực rỡ giữa đại ngàn. Không chỉ làm nên vẻ đẹp đặc trưng, địa lan còn góp phần tạo sức hút riêng cho làng du lịch cộng đồng nơi đây.

Nằm ở độ cao hơn 1.000 m, làng Vi Rơ Ngheo hiện lên như một “lòng chảo xanh” bình yên giữa đại ngàn. Làng có 63 hộ dân, với khoảng 300 nhân khẩu, phần lớn là đồng bào Xơ Đăng.

Những mái nhà trong làng quần tụ bên dòng Đăk Snghé hiền hòa, xung quanh là rừng thông, suối đá và các dãy núi trùng điệp. Khí hậu trong lành, mát mẻ quanh năm, cùng cảnh quan còn giữ được nét nguyên sơ, đã tạo điều kiện thuận lợi để địa lan sinh trưởng, phát triển và nở hoa rực rỡ. 

Làng du lịch cộng đồng Vi Rơ Ngheo ở xã Măng Đen. Ảnh: N.NGỌC

Khám phá Ngọk Pâng - “Kho báu xanh” giữa đại ngàn

Ẩn mình giữa hệ sinh thái rừng già thuộc dãy Trường Sơn Đông, núi Ngọk Pâng hiện lên như một tuyệt tác thiên nhiên còn vẹn nguyên giá trị. Vùng đất này sở hữu hệ động, thực vật phong phú, quý hiếm với nhiều loài đặc hữu. Có thể nói, Ngọk Pâng là “kho báu xanh” mang giá trị sinh học và cảnh quan hiếm có cần được bảo tồn và phát huy.

Núi Ngọk Pâng có độ cao trung bình 2.251 m (đỉnh cao nhất 2.568 m) so với mực nước biển, nằm giữa xã Măng Ri và xã Đăk Sao (Quảng Ngãi).

Dù đỉnh núi theo địa giới hành chính thuộc xã Măng Ri, nhưng hành trình chinh phục thường bắt đầu từ phía xã Đăk Sao vì địa hình thuận lợi hơn. Từ hai phía, núi Ngọk Pâng hiện lên rõ nét giữa trùng điệp rừng xanh, đủ để đánh thức khát khao khám phá.

Đỉnh Ngọk Pâng kỳ vĩ trong ánh bình minh.

Phát hiện 2 thác nước mới tại xã Kon Plông

Lãnh đạo xã Kon Plông cho biết, vừa phát hiện thêm 2 thác nước mới với vẻ đẹp hoang sơ.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Kon Plông Đặng Đình Toán, từ thông tin người dân cung cấp, xã đã tổ chức đoàn khảo sát hai thác nước mới.

Thác đầu tiên được người dân đặt tên là Sơ Roách, nằm tại thôn Kon Plông, xã Kon Plông. Thác thứ hai được đặt tên là Hơ Kook, nằm trong khu vực quản lý của Ban Quản lý rừng phòng hộ Thạch Nham. Đường đi vào thác Hơ Kook hiện còn khó khăn so với thác Sơ Roách.

Đại diện chính quyền xã cho biết, địa phương đang lên kế hoạch khai thác tiềm năng của 2 thác mới phát hiện để phát triển du lịch.

Độc đáo kiến trúc xây dựng bằng đá ong

Trên địa bàn tỉnh hiện vẫn còn nhiều ngôi nhà, giếng nước, tường rào được xây bằng đá ong từ cách đây hàng trăm năm.

Vật liệu xây dựng cổ xưa

Đá ong là loại đá tự nhiên có cấu trúc xốp, nhiều lỗ rỗng, màu đỏ nâu đặc trưng. Ngày trước, đá ong là vật liệu chủ yếu dùng để xây tường nhà. Những viên đá ong được đẽo gọt phẳng, ghép nối bằng vữa, tạo nên các mảng tường chắc chắn, giàu tính thẩm mỹ. Kỹ thuật giấu mạch thường được áp dụng để tạo cảm giác như các viên đá được xếp chồng lên nhau tự nhiên mà không dùng vữa. Những ngôi nhà có tường vách xây bằng đá ong mát mẻ vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông.

Trên thế giới, đá ong từng là vật liệu xây dựng quan trọng trong một số công trình thời cận đại như cầu Kompong Kdei (Camphuchia), xây dựng vào thế kỷ XII dưới thời vua Jayavarman VII), có kết cấu vòm từ những tảng đá ong lớn. Dù không sử dụng chất kết dính, cây cầu hơn ngàn năm tuổi vẫn sừng sững với thời gian.

Ngôi nhà đá ong của ông Nguyễn Ngọc Thanh, ở xã Vạn Tường.

Cây gạo trăm tuổi nở rực ở Trà Giang

Cây hoa gạo cổ thụ hơn 100 tuổi được người dân xã Trà Giang bảo vệ, chăm sóc, mỗi độ tháng 3 về lại nở đỏ rực một góc trời như mời gọi du khách về thưởng ngoạn.

Từ trung tâm xã Trà Giang xuôi theo những con đường nhỏ, hai bên là ruộng lúa xanh mướt, tán hoa gạo bất ngờ hiện ra như đốm lửa hồng thắp sáng cả khoảng trời. Cây hoa gạo nằm trong không gian miếu Bàu Vừng.

Từ trên cao, cây gạo cổ thụ hơn 100 năm tuổi bên miếu Bàu Vừng, thôn An Tráng, xã Trà Giang, mỗi độ tháng 3 lại nở đỏ rực giữa cánh đồng.

Chợ mực ở Cửa Lở

Từ 5 - 6 giờ sáng, vài chục chiếc tàu hành nghề khai thác mực nhộn nhịp cập bờ ở Cửa Lở, xã Long Phụng. Những giỏ mực tươi roi rói, ánh bạc vừa chuyển lên bờ đã được tiểu thương mua.

Rạng sáng, khi mặt trời vừa ló dạng là lúc các tàu chuyên khai thác mực hối hả cập bờ ở Cửa Lở, xã Long Phụng.

Ngọt lành rau ngót rừng

Rau ngót rừng, thứ rau dân dã của miền núi, mang vị ngọt thanh hoàn toàn tự nhiên, không cần nêm nếm cầu kỳ mà vẫn đậm đà. Từ món ăn gắn với những ngày gian khó của đồng bào vùng cao, nay rau ngót rừng đã trở thành đặc sản sạch, được người tiêu dùng ưa chuộng.

Rau ngót rừng từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong bữa cơm của người dân miền núi. Điểm đặc biệt của loại rau này là vị ngọt thanh, đậm đà tự nhiên, không cần đến đường hay bột ngọt khi chế biến.

Chỉ với một chút mắm, chút muối, hương vị đã tròn đầy, dậy lên cái “ngọt hậu” rất riêng. Cũng từ đó mà người ta đặt thêm cho rau ngót rừng tên gọi “cây mì chính”. 

Khác với rau bồ ngót thường, rau ngót rừng có lá to hơn, dày hơn và mang vị ngọt tự nhiên đặc trưng.

Về xứ đồng Bà Đành thưởng thức vị quê

Lễ hội Ẩm thực đồng quê ở xứ đồng Bà Đành, thôn Bình Thành, xã Phước Giang, trở thành điểm hẹn rộn ràng dịp lễ 30/4 - 1/5. Không chỉ mang đến những món ăn dân dã, lễ hội còn mở ra một không gian đậm chất làng quê, níu chân hàng nghìn lượt du khách.

Giữa khoảng không thoáng đãng của xứ đồng Bà Đành, những mái lá đơn sơ dựng lên thành một “làng quê thu nhỏ”. Người đến không chỉ để ăn, mà để tìm lại một phần ký ức đã xa. 

Đông đảo người dân và du khách đổ về xứ đồng Bà Đành, thôn Bình Thành, xã Phước Giang, trong đêm đầu tiên của lễ hội.

Gìn giữ vị ngọt quê hương

Hơn bốn mươi năm qua, bà Nguyễn Thị Dung, 64 tuổi, ở phường Cẩm Thành, vẫn lặng lẽ giữ lửa, chắt chiu từng mẻ đường phèn từ đôi bàn tay và kinh nghiệm tích góp qua năm tháng.

Hơn 40 năm qua, bà Nguyễn Thị Dung và gia đình vẫn đều đặn nấu đường mỗi ngày. Công việc ấy lặp lại như một thói quen, nhưng lại giữ trong đó tình yêu nghề tha thiết.

“Thuở đôi mươi, tôi đã theo nghề rồi. Ngày xưa chưa có máy móc, người ta dùng trâu quay cối ép mía, nấu đường rồi đem ra chợ bán. Tôi cũng làm từ hồi đó tới giờ”, bà Dung kể, giọng chậm rãi.

Khi các nhà máy đường xuất hiện, nhiều người rời bếp lửa, chuyển sang bán mía, buôn đường công nghiệp. Bà Dung cũng từng thử buôn đường, nhưng rồi lại quay về với làm đường phèn thủ công. Không phải vì dễ, mà vì quen với mùi đường chín, quen với cảm giác canh lửa, quen với việc chờ đợi một mẻ đường thành hình.

“Buôn bán thì không ổn định, mình không chủ động được. Tôi quay lại làm đường phèn, ban đầu cũng khó, nhưng làm riết rồi quen”, bà Dung tâm sự. 

Làm đường phèn không chỉ là nấu đường. Đó là cả một quá trình chắt lọc. Đường được hòa với nước, khuấy đều cho tan hết, rồi lọc kỹ để bỏ tạp chất. Công đoạn này quyết định độ trong của đường. Sau đó, dung dịch được đun lên, lửa phải đều, người nấu không được rời tay.

Giòn thơm bánh tráng cá cơm

Từ những mẻ cá cơm tươi trong mùa bội thu, người dân miền duyên hải chế biến nên bánh tráng cá cơm, món ăn dân dã mang trọn hương vị nắng gió và vị mặn mòi đặc trưng của biển.

Từ tháng Giêng đến tháng 3 âm lịch, cá cơm vào mùa, theo những mẻ lưới đầy ắp cập bến trong niềm vui của ngư dân. Bên cạnh làm khô, muối mắm, hấp đông hay chế biến các món ăn quen thuộc hằng ngày, người dân vùng biển thường lựa riêng phần cá tươi ngon nhất để làm bánh tráng cá cơm.

Muốn bánh ngon, cá dùng làm bánh phải thật tươi, thân trong, thịt chắc. Cá sau khi mang về được rửa sạch nhiều lần bằng nước để loại bỏ cát và tạp chất. Thao tác phải thực hiện nhẹ tay để tránh làm nát thịt. Sau đó, người làm sẽ bỏ đầu, làm sạch phần ruột đen, tách xương cứng và để cá ráo nước. 

Từng con cá cơm được xếp lên mặt bánh tráng.

Vạn Tường phát triển du lịch, dịch vụ

Bên cạnh nền tảng công nghiệp vững chắc từ KKT Dung Quất, Vạn Tường còn sở hữu hệ sinh thái rừng ngập mặn, rạn san hô, bãi biển đẹp cùng những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Tận dụng lợi thế này, địa phương đang tập trung phát triển dịch vụ gắn với du lịch bền vững, góp phần thúc đẩy kinh tế và nâng cao đời sống người dân.

Nhiều lợi thế để phát triển du lịch

Vạn Tường là xã đồng bằng ven biển, có cảng nước sâu và KKT Dung Quất - Trung tâm công nghiệp trọng điểm với các ngành lọc, hóa dầu, luyện cán thép, cơ khí, đóng tàu, sản xuất xi măng, chế tạo ô tô...

Sự hiện diện của các công trình, nhà máy quy mô lớn không chỉ tạo nguồn thu chủ lực cho tỉnh mà còn định hình diện mạo một vùng đất năng động, hiện đại. 

Du khách tham quan điểm du lịch Bàu Cá Cái, ở xã Vạn Tường.

Cưỡi ngựa giữa rừng thông reo

Giữa đại ngàn xanh mát, Măng Đen Horse Farm, ở xã Măng Đen là điểm đến hấp dẫn dành cho những ai yêu thích thiên nhiên, đặc biệt là trải nghiệm cưỡi ngựa.

Chủ nhân của trang trại ngựa này là anh Nguyễn Ngọc Khánh (37 tuổi) - người đã chọn cho mình một lối đi khác biệt trên con đường khởi nghiệp, vừa để thỏa niềm đam mê được cưỡi ngựa, vừa nắm bắt thời cơ, địa thế để phát triển dịch vụ du lịch.

Lối đi khác biệt

Cách trung tâm xã Măng Đen chừng 3km, Măng Đen Horse Farm là trang trại ngựa phục vụ du lịch duy nhất tại Quảng Ngãi hiện nay. Trại ngựa có 30 con, trong đó có 5 con được lựa chọn để sinh sản. Toàn bộ ngựa ở trang trại đều là giống thuần chủng được nhập từ các nước như Pháp, Anh, Ả Rập Xê Út và ngựa lai giữa các nước. 

Du khách cưỡi ngựa giữa núi rừng Măng Đen thơ mộng. Ảnh: ĐỨC THÀNH

Trải nghiệm cưỡi ngựa ở Thác Trắng

Đến điểm du lịch Thác Trắng, xã Minh Long vào dịp tết Bính Ngọ 2026, du khách không chỉ đắm mình trong cảnh đẹp của thác nước như dải lụa giữa đại ngàn, mà còn trải nghiệm cưỡi ngựa với nhiều thú vị.

Thác Trắng nằm quyện mình trong dãy núi xanh hùng vĩ. Dòng nước mát cuộn chảy róc rách theo nhịp thời gian, khi sắc xuân đang chạm ngõ. Nơi đây là điểm đến du lịch thú vị. Sáng sớm tinh mơ, từ bên trong điểm du lịch Thác Trắng, tiếng ngựa hí vang vọng hòa vào dòng thác như đang mời gọi du khách thập phương.

Ông Trương Văn Sáu (67 tuổi) đã có thâm niên hơn 40 năm gắn bó với nghề nuôi ngựa, giới thiệu tên từng con ngựa đang ở điểm du lịch Thác Trắng do một tay ông chăm sóc, huấn luyện.

“Trong dãy chuồng ngựa này có cả thảy 6 con, lần lượt có tên gọi là Hương Lan, Minh Long, Vàng, Hồng Thắm, hai con còn lại mới mua về được hơn 2 tháng nay chưa đặt tên”, ông Sáu nói. 

Du khách thích thú trải nghiệm cưỡi ngựa bên dòng Thác Trắng.

Đặc sắc món ăn nấu ống lồ ô

Cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) gắn liền với thiên nhiên nên có nguồn thực phẩm đa dạng, phong phú. Từ nguyên, vật liệu dân dã, người dân đã chế biến các món ăn ngon, độc đáo, trong đó có các món ăn nấu trong ống lồ ô.

Lồ ô là một loại cây quen thuộc đối với đồng bào các DTTS. Không chỉ sử dụng để dựng nhà, làm các vật dụng phục vụ đời sống hằng ngày như gùi, rổ rá, nia, sàng... mà lồ ô còn là loại dụng cụ nhà bếp đặc biệt dùng để nấu ăn.

Theo Nghệ nhân Ưu tú A Jar, ở thôn Plei Đôn, phường Kon Tum, các món ăn được nấu trong ống lồ ô khá đa dạng như cơm, canh, thịt, cá... Trong đó, cơm nướng ống (cơm lam) là món ăn được nhắc đến đầu tiên trong danh mục ẩm thực của đồng bào DTTS. Gạo dùng để nấu cơm lam phải là loại nếp được trồng trên rẫy.

Sau khi vo gạo xong cần phải ngâm 4 - 6 tiếng đồng hồ, nếu ngâm chưa đủ thì cơm sẽ khô, cứng, nếu quá lâu gạo bị chua, cơm nấu lên không ngon. Khi nướng, ống lồ ô phải dựng nghiêng, không đặt nằm ngang và phải thường xuyên xoay tròn ống để hạt gạo chín đều, có vị dẻo thơm của nếp quyện lẫn vị ngọt của nước từ thân ống lồ ô, rất đặc trưng. 

Các món ăn nấu trong ống lồ ô thu hút du khách.

Măng Đen mùa xuân về

Tiết trời se lạnh những ngày cuối đông đã trôi qua, nhường chỗ cho hơi ấm của mùa xuân, làm cho Măng Đen trở nên quyến rũ và lãng mạn đến ngỡ ngàng.

Xe chầm chậm chạy qua đèo Vi ô lắc để du khách cảm nhận được sự thay đổi kỳ diệu của tiết trời ở vùng cao Quảng Ngãi. Dưới chân núi nắng vàng rực rỡ, nhưng khi lên đến đỉnh đèo thì ánh nắng dịu hơn, khí trời trở nên mát mẻ, thỉnh thoảng có ngọn gió se se lạnh áp vào làn da thiếu nữ khiến ai cũng mê mẩn.

Sự giao thoa giữa cái lạnh còn sót lại của cuối mùa đông và cái ấm áp của nắng xuân vừa chạm đến, tạo nên một không gian lãng mạn và cảm giác thật dễ chịu. Những rừng thông bạt ngàn ở Măng Đen được phủ một màn mưa bụi càng tôn lên vẻ đẹp của vùng đất được ví là “Đà Lạt thứ hai”.

Từ Chánh Lộ phố đến đô thị Quảng Ngãi

Từ Chánh Lộ phố đến đô thị Quảng Ngãi là quãng thời gian khá dài. Cho đến bây giờ, khi tỉnh Quảng Ngãi hợp nhất với tỉnh Kon Tum, đô thị này vẫn được chọn là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh với 5 xã, phường mới.

Dấu xưa, hồn phố

Theo Địa chí Quảng Ngãi được UBND tỉnh Quảng Ngãi cũ (tổ chức biên soạn và phát hành năm 2008) và theo Non Nước xứ Quảng của nhà biên khảo Phạm Trung Việt thì vùng đất trung tâm nội thị của Quảng Ngãi xưa là xã Chánh Mông, huyện Chương Nghĩa. Sau hai lần đổi dời, năm 1807, thành Quảng Ngãi được dời về đây.

Cho đến năm 1815, khi thành Quảng Ngãi được hoàn thành xây dựng, thì ngoài dinh thự, công sở trong thành còn có khu dân cư nhưng rất thưa thớt. Theo Quảng Ngãi tỉnh chí của Tuần vũ Nguyễn Bá Trác (biên soạn năm 1833) thì nơi này chỉ có 87 nóc nhà với 484 người. Tuy vậy, điều đáng lưu ý là lúc đó đô thị Quảng Ngãi đã manh nha hình thành, nằm ở phía tây của thành Quảng Ngãi gọi Chánh Lộ phố, gồm 331 ngôi nhà với 1.378 dân.

Năm tháng đi qua, đến sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, thị xã Quảng Ngãi được hình thành và đến tháng 8/2005, thị xã Quảng Ngãi được trung ương công nhận là thành phố Quảng Ngãi với dân số là 122.567 người. Nhắc chuyện xưa để thêm hiểu rằng đô thị này đã được hình thành khá lâu và mỗi lần thay đổi hay nâng cấp đơn vị hành chính, phố xá được trải rộng, quy mô và bề thế hơn.

Tháp nước cổ (thủy đài) gần Bưu điện tỉnh.

Hoa dã quỳ rực rỡ sắc vàng nơi Cột mốc ba biên

Vào tháng 11 hằng năm, sắc vàng hoa dã quỳ lại rực rỡ trên Cột mốc ba biên Việt Nam - Lào - Campuchia, trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách và người dân.

Tỉnh Quảng Ngãi có chiều dài đường biên giới đất liền hơn 292km, tiếp giáp 2 nước bạn Lào và Campuchia. Trong suốt chiều dài tuyến biên giới này, có một vị trí đặc biệt, đó là một quả đồi nằm ở độ cao 1.086m so với mực nước biển, thuộc địa phận xã Bờ Y.

Tại đây, vào năm 2007, một Cột mốc ba biên đã được xây dựng và hoàn thành vào đầu năm 2008. Cột mốc là biểu tượng của sự tin cậy, đoàn kết trong xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị của 3 nước Việt Nam - Lào - Campuchia. 

Cột mốc ba biên Việt Nam - Lào - Campuchia thuộc địa phận xã Bờ Y.

Tím biếc... làng hoa mua

Quảng Ngãi có ngôi làng mang tên gọi một loài hoa, âm thầm mọc trên đất cằn rồi lặng lẽ nở rộ, nhuộm tím bao triền đồi, vách đá. Ấy là Kon Chênh, theo tiếng của người Xơ Đăng có nghĩa là “làng hoa mua”.