Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Ngôi đình xưa ở Tân Châu

Đình Long Sơn tọa lạc giữa phố dân cư đông đúc, nhà cửa san sát, thuộc TX. Tân Châu, An Giang. Long Sơn là vùng đất lâu đời và nổi tiếng của xứ lụa Tân Châu. Qua nhiều lần trùng tu, dù mang dáng dấp tân kỳ, nhưng dấu vết ngôi đình xưa vẫn còn đậm nét.

Ngôi đình hơn 170 năm

Cổng vào ngôi đình được xây dựng theo lối mới với cổng tam quan mái lợp ngói. Trước sân đình có một cây dương cổ thụ rất to. Dù nằm trong khu vực phố xá, nhưng khuôn viên ngôi đình có diện tích khá rộng, nhiều công trình phụ được trùng tu xây mới.

Mặt trước đình Long Sơn. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Giai thoại ông Thần ăn chay

Nằm cạnh bờ sông Ba Rày, Cẩm Sơn trai đình thuộc địa phận ấp 3, xã Cẩm Sơn, H. Cai Lậy, Tiền Giang. Ngôi đình có niên đại khoảng 250 năm, ban đầu gọi là miếu Thần ăn chay với nhiều giai thoại còn lưu truyền đến ngày nay.

Thăng trầm ngôi miếu cũ

Lịch sử địa phương chép, vào khoảng năm 1757, có đoàn người từ vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi theo lời kêu gọi của quan Điều khiển Nguyễn Cư Trinh đã vượt biển vào Nam khai hoang, lập làng dọc theo sông Ba Rày. Tục lệ bấy giờ, khi lập ấp phải dựng một ngôi miếu thờ bà Chúa Xứ, còn lập làng thì dựng đình thờ Thành hoàng bổn cảnh.

Lối vào đình Thần ăn chay. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Di tích cổ mộ trên đất cù lao

Từ chợ Vũng Liêm đi xe máy khoảng 30 phút đến bến phà vượt sông Cổ Chiên qua cù lao Dài. Qua phà xong, chúng tôi chạy lòng vòng, hỏi thăm đường tới khu mộ mẫu thân và cha mẹ vợ Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại tại ấp Thái Bình, xã Thanh Bình, H.Vũng Liêm, Vĩnh Long.

Lánh cư ở cù lao Dài

Năm 1698, Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh kinh lý đất Gia Định, chiêu mộ dân tới ở và lập làng xã. Năm 1732, thấy vùng này quá rộng, chúa Nguyễn bèn chia cắt, lập thêm châu Định Viễn và dinh Long Hồ. Bấy giờ, lỵ sở dinh Long Hồ đóng tại thôn An Bình, xứ Cái Bè. Đến năm 1765, lỵ sở châu Định Viễn và dinh Long Hồ dời đến xứ Tầm Bào (Vĩnh Long bây giờ). Lúc này, cù lao Dài đã được cư dân xứ Quảng vào khai phá, lập nghiệp.

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Cổ tích Miếu Hội Tân Châu

Trong dân gian, có lẽ do chịu ảnh hưởng tục của người Hoa, người ta gọi ngôi đình làng là miễu, có nơi gọi là miếu võ, thần từ hoặc cổ miếu...

Miếu thờ tứ vị vương

Giới thiệu cho chúng tôi xem hình ảnh ngôi miếu bằng tre lá ngày xưa, ông từ giữ Miếu Hội ở P.Long Châu, TX.Tân Châu (An Giang) nói: "Nghe ông bà kể lại, từ ngôi miếu ban đầu, ông kế hiền đã đứng ra cất lại ngôi miếu nền đúc, mái ngói, rồi có người hiến đất mở rộng thêm, xung quanh toàn cây cổ thụ. Khoảng năm 1968, ngôi miếu bị trúng bom cháy rụi. Sau đó người dân chung sức dựng lại. Ngôi miếu hiện tại được cất trên nền miếu cũ và đã qua nhiều lần sửa chữa".

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Ngôi đình thờ vua Lê, chúa Nguyễn

Dưới bóng những cây sao cổ thụ và ở ngay ngã ba sông, đình Bình Phú (H.Cai Lậy, Tiền Giang) có vị trí phong thủy ít ngôi đình nào trong vùng sánh được. Nơi đây còn lưu giữ nhiều di sản chứng tỏ là một trong những ngôi đình có niên đại xưa nhất.

Thờ vua Lê, chúa Nguyễn…

Địa bạ Minh Mạng năm 1836 ghi Bình Phú là một thôn cổ hình thành từ hai xứ Nam Đăng và Bắc Bình. Theo nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tường, Nam Đăng và Bắc Bình không phải là hai ấp mà có thể là hai cơ đồn điền được lập từ thời Nguyễn Cư Trinh đưa dân miền ngoài vào khai hoang lập dinh Long Hồ ở Cái Bè. Từ đó có thể phỏng định thôn Bình Phú được lập vào khoảng sau năm Nhâm Tý (1732).

Đình Bình Phú. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Trăm năm di tích Kiến An Cung

Xây dựng năm 1924, chùa Ông Quách (còn gọi là Kiến An Cung - tọa lạc đường Phan Bội Châu, TP. Sa Đéc, Đồng Tháp) là cơ sở tín ngưỡng, cũng là hội quán liên kết cộng đồng của người Việt gốc Hoa, được công nhận di tích văn hóa lịch sử quốc gia.

Kiến trúc đặc trưng Phúc Kiến

Năm 1698, sau khi lập phủ Gia Định, chúa Nguyễn liền cho cộng đồng người gốc Hoa ở Trấn Biên lập xã Thanh Hà, ở Phiên Trấn thì lập xã Minh Hương rồi ghép vào sổ hộ tịch. Thanh Hà và Minh Hương là 2 tổ chức hành chánh quản lý người Hoa theo chế độ "lãnh sự". Họ lập đền miếu làm hội quán và thờ Phước Đức Chánh thần, Quan Thánh...

Kiến trúc đặc trưng của Kiến An Cung là mái hình thuyền, với hai đầu đao cong vút. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Dấu xưa ở đình Ba Vát

Đình Ba Vát còn gọi là Phước Mỹ Trung, nơi lưu dấu chứng tích trận đánh lịch sử xảy ra vào thế kỷ 18 ở thôn Phước Hạnh, làng Phước Mỹ Trung, H.Tân An, Vĩnh Long (nay thuộc H. Mỏ Cày Bắc, Bến Tre).

Những dấu tích lịch sử

Trải qua hàng trăm năm, chợ Ba Vát nhiều lần thay đổi nhưng ngôi đình bên cạnh vẫn còn lưu giữ chứng tích xưa. Ba Vát là nơi diễn ra trận đánh cuối cùng của Tân Chính vương Nguyễn Phúc Dương với quân Tây Sơn. Đồn binh thất thủ, Tân Chính vương bị bắt rồi bị giết. Vì vậy, đình Phước Mỹ Trung hiện có một chi tiết đặc biệt là thờ cả thần và thánh.

Chợ Ba Vát năm 2019. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Dấu ấn thời khai hoang lập ruộng

Bửu Hương tự, còn gọi là đền thờ Quản Cơ, tọa lạc ấp Bờ Dâu, xã Thạnh Mỹ Tây, H.Châu Phú (An Giang). Người địa phương quen gọi là dinh Đức Cố Quản.

Đây là cơ sở tín ngưỡng của tín đồ Bửu Sơn Kỳ Hương, cũng là nơi thờ tự các vị anh hùng kháng Pháp trong cuộc khởi nghĩa Láng Linh - Bãi Thưa (1867 - 1873), do Quản Cơ Trần Văn Thành lãnh đạo.

Khai hoang lập ruộng

Quản Cơ Trần Văn Thành (1823 - 1873) người thôn Bình Thạnh Đông, tổng An Lương, huyện Đông Xuyên, phủ Tuy Biên, An Giang (nay thuộc H.Phú Tân, An Giang). Ông xuất thân từ gia đình nông dân, có sức mạnh và thông suốt binh thư đồ trận. Năm 19 tuổi, ông nhập ngũ, tham gia bảo vệ biên giới. Nhờ lập nhiều công trạng nên ông nhanh chóng được thăng Suất Đội rồi Phó Quản Cơ.

Mái đền lợp ngói ống, trên nóc xây một cổ lâu gắn tượng lưỡng long tranh châu. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Mỹ Tho cũ, Định Tường xưa

Sau khi đồn Kỳ Hòa thất thủ, đô đốc Charner cho mở các cuộc hành quân lấn chiếm ra vùng lân cận, trong đó có Mỹ Tho. Họ tới Mỹ Tho qua ngã kinh Bưu Điện (Arroyo de La Poste) và sông cửa Tiểu.

Cồn Rồng, còn gọi là Long Châu

Ngày 26.3.1861, Charner cử trung tá Bourdais đem tàu chiến, pháo hạm, cùng một số sà lan chở 3 đại đội thủy quân lục chiến và một phân đội lính Tây Ban Nha ngược sông Vàm Cỏ Tây đến Tân An rồi theo kinh Bưu Điện tiến về Mỹ Tho, nhưng bị quân ta chặn đánh quyết liệt. Sau nhiều lần được tăng viện, họ phá được 9 đập chướng ngại cùng 6 đồn của quân ta ở hai bên bờ kinh và chịu tổn thất nặng nề: trung tá Bourdais bị giết. Ngày 12.4.1861, giặc Pháp chiếm thành Định Tường.

Cây đa “tiền dinh” hiện vẫn còn, dù đã bị gãy nhiều nhánh. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Huyền tích Phù Sơn tự

Giữa cánh đồng mênh mông bát ngát, từ xa đã nhìn thấy tượng Phật Quan Âm và Phật Di Đà cao chừng 30 m, uy nghi sừng sững. Đó là Phù Sơn tự (còn gọi là Núi Nổi), tọa lạc tại giồng Trà Dên, thuộc xã Tân Thạnh, TX.Tân Châu, An Giang.

Chuyện chiếc thuyền bị chìm

Phù Sơn tự là ngôi chùa không xưa lắm nhưng chứa nhiều câu chuyện kỳ bí, có thể bổ sung vào kho tàng huyền thoại Thất Sơn. Núi Nổi thật ra chỉ là ngọn đồi nhỏ cao chừng 10 m so với mặt ruộng, bao gồm đất và đá chất chồng lên nhau trên một diện tích chưa tới 1 ha. Dân gian gọi là Núi Nổi theo truyền thuyết khá ly kỳ, vì mỗi năm vào mùa nước nổi tràn đồng, ngọn núi này chưa bao giờ bị ngập. Chẳng hạn, trận lũ lịch sử năm 2000, toàn vùng châu thổ sông Cửu Long bị ngập lụt nhưng đỉnh Núi Nổi vẫn "bất khả xâm phạm".

Phù Sơn tự. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Dấu vết xưa ở Giồng Thành

Nằm giữa ngôi vườn xanh mát ở P. Long Sơn, TX.Tân Châu (An Giang), Long Hưng tự còn có tên khác là chùa Giồng Thành. Đây là một trong những điểm du lịch tâm linh nổi tiếng tại An Giang và cũng là nơi ghi dấu lịch sử của tiền nhân thời khai hoang, mở cõi.

Dấu vết thành xưa

Trước năm 1960, chùa Giồng Thành ở giữa cánh đồng cô tịch, bên phải rạch Cái Vừng. Đường vô chùa phải qua con lộ đất hai bên trồng nhiều cây to bóng mát. Bấy giờ, dân địa phương xem ngôi chùa là một thắng cảnh của Tân Châu. Mặc dù mang tên Long Hưng tự nhưng ít phổ biến, người ta biết nhiều với tên Giồng Thành vì ngôi chùa nằm ngay vị trí cái nền thành cũ ngày xưa. Theo địa bạ Minh Mạng năm 1836, ở thôn Long Sơn có 2 sở đất lập thổ bảo, tức thành đắp bằng đất. Sau này người ta còn phát hiện vài di tích như hào thành và nền cột cờ xung quanh chùa.

Chùa Giồng Thành còn có tên Long Hưng cổ tự. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Ngôi đình trăm cột trên đất cù lao

Trải qua hàng trăm năm, dù thời gian có biến đổi nhưng nhiều di tích vẫn tồn tại, lưu dấu một thời tiền nhân đi mở cõi đất phương Nam.

Tọa lạc ở ấp Long Hậu, xã Long Khánh A, H.Hồng Ngự (Đồng Tháp), đình Long Khánh được vua Tự Đức ban sắc phong Bổn cảnh Thành hoàng ngày 29.11.1852. Tuy nhiên, do nằm trên đất cù lao, thế đất không ổn định, ngôi đình phải nhiều lần di dời. Hoành phi, câu đối, các đồ tự khí xưa dần dần hư hỏng, thất lạc.

Ngôi đình có hơn 100 cột. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Puppy Farm - Nông Trại Cún Đà Lạt: Nơi mùa xuân chạm vào từng giác quan

Giữa cao nguyên lộng gió, khi Đà Lạt vừa kịp cất tiếng thì thầm của mùa xuân, Puppy Farm - Nông Trại Cún Đà Lạt mở ra một không gian đón Tết Bính Ngọ đầy bất ngờ và thú vị.

Không gian rực rỡ sắc xuân tại Puppy Farm. ẢNH: LÂM VIÊN

Trên khu đất rộng hơn 4 ha, nơi những rừng thông già còn vương sương sớm, mùa xuân không chỉ hiện diện qua sắc hoa mà còn lan tỏa trong từng trải nghiệm, từng nhịp vui sống chậm rãi, an yên.

Điểm hẹn mùa xuân giữa lòng phố núi

Giữa nhịp xuân Bính Ngọ 2026, Nông trại cổ tích - Langfarm Center trở thành điểm hẹn độc đáo, nơi câu chuyện cổ tích hòa quyện đời sống hiện đại. Không gian tham quan, vui chơi, ẩm thực và mua sắm được kết nối trong hành trình trải nghiệm trọn vẹn dành cho du khách muôn phương.

Không gian cổ tích giữa lòng phố núi

Cách Nhà thờ Con Gà Đà Lạt chỉ khoảng 3 km, Langfarm Center hiện ra với kiến trúc ấn tượng, lấy cảm hứng từ dãy Lang Biang hùng vĩ - biểu tượng của cao nguyên Lâm Viên. Công trình không chỉ gây ấn tượng mà còn gửi gắm thông điệp về niềm tự hào vùng đất, về khát vọng vươn lên bền bỉ của thương hiệu Langfarm - một cái tên đã gắn bó với đặc sản Đà Lạt suốt hơn một thập niên qua.

Nông trại cổ tích - Langfarm Center gây ấn tượng với kiến trúc độc đáo. ẢNH: LÂM VIÊN

Ana Mandara Đà Lạt - Bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc Pháp cổ giữa lòng Đà Lạt

Giữa trung tâm thành phố Đà Lạt có một khoảng xanh tự nhiên ôm ấp những căn biệt thự Pháp cổ với tuổi đời gần trăm năm tuổi. Khu biệt thự Ana Mandara Đà Lạt gồm 19 căn biệt thự được bảo tồn và lưu giữ trọn vẹn nét kiến trúc Pháp với mái ngói nâu gạch nung và tường vàng cổ kính đã trở thành địa điểm nghỉ dưỡng không thể bỏ qua của du khách thập phương.

Lịch sử hình thành khu cư xá Pháp cổ tại Đà Lạt

Ngược thời gian trở về những năm 1920, đại tá Jean O'neil - phục vụ quân đội viễn chinh Pháp dưới thời Toàn Quyền Doumer, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân ngũ, ông đã quyết định chọn vùng đất Cam Ly, một khu vực hoang sơ và yên bình phía tây bắc Đà Lạt, để lập trang trại và xây dựng đập thủy điện cung cấp nước cho khu vực. Chính tại nơi đây, ông đã đặt nền móng cho khu cư xá Lê Lai - tiền thân của Ana Mandara Đà Lạt ngày nay.

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Khởi nghĩa Hương Khê và thủ lĩnh Phan Đình Phùng

Phan Đình Phùng, hiệu Châu Phong, tự Tôn Cát, sinh năm 1847 tại làng Đông Thái, xã Yên Đồng, H.La Sơn, phủ Đức Thọ (nay thuộc xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh) trong một gia đình nổi tiếng thi thư, có tới mười hai đời nối nhau đỗ đạt và ra làm quan.

Một người cương trực

Năm 29 tuổi (1876), Phan Đình Phùng thi đỗ cử nhân khoa Bính Tý, năm sau (1877) đỗ Tiến sĩ.

Phan Đình Phùng ra làm quan, nhanh chóng được triều đình nhà Nguyễn bổ nhiệm vào các chức vụ quan trọng. Do đức tính liêm khiết và cương trực, ông được vua Tự Đức cho giữ chức Ngự sử tại Đô sát viện, một vị trí có quyền chỉ trích các quan lại đồng liêu, dẫn đến việc loại bỏ được nhiều kẻ bất tài, tham nhũng. Vua Tự Đức đã từng khen ngợi: "thử sự cửu bất phát, phùng Phùng nải phát" (việc này đã lâu không ai phát giác ra, nay gặp Phùng mới phát hiện được).

Năm 1884, Phan Đình Phùng được bổ nhiệm làm Tham biện Sơn phòng Hà Tĩnh.

Chân dung Phan Đình Phùng. Ảnh: TL

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Hoàng Đình Kinh - thủ lĩnh Tày kiên cường

Hưởng ứng chiếu Cần Vương, thủ lĩnh người Tày Hoàng Đình Kinh chọn núi Tinh Lãng (nay thuộc xã Cai Kinh, tỉnh Lạng Sơn) làm căn cứ chính cho cuộc khởi nghĩa chống Pháp. Nơi này có địa thế hiểm trở, thuận lợi cho phòng thủ và tổ chức lực lượng kháng chiến lâu dài.

Hoàng Đình Kinh (còn gọi là Cai Kinh), người dân tộc Tày, sinh năm 1830 tại xã Hòa Lạc, tổng Thuốc Sơn, châu Hữu Lũng, phủ Lạng Thương, tỉnh Bắc Giang (nay thuộc xã Cai Kinh, tỉnh Lạng Sơn) trong một gia đình khá giả. Cha ông là Hoàng Đình Khoa, làm cai tổng Thuốc Sơn. Sau khi cha mất, ông thay cha làm cai tổng nên còn có tên gọi là Cai Kinh.

Núi Cai Kinh, nơi thủ lĩnh nghĩa quân Hoàng Đình Kinh xây dựng căn cứ kháng Pháp. ẢNH: TRƯƠNG HẰNG

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Nguyễn Duy Hiệu và Nghĩa hội Quảng Nam

Nghĩa hội hình thành

Trần Văn Dư húy Tự Dư, thụy Hoán Nhược, sinh năm Kỷ Hợi (1839) tại làng An Mỹ Tây, H.Hà Đông, phủ Thăng Bình (nay thuộc xã Tây Hồ, TP.Đà Nẵng), trong một gia đình có truyền thống Nho học. Ông đỗ tú tài khoa Mậu Ngọ (1858), đỗ Cử nhân ân khoa Mậu Thìn (1868), đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ năm Ất Hợi (1875).

Chân dung Nguyễn Duy Hiệu. Ảnh: T.L

Cuối năm Quý Mùi (1884), Trần Văn Dư được điều về Quảng Nam giữ chức Sơn phòng sứ. Sơn Phòng là một tổ chức quân sự đặc thù, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và kiểm soát các vùng biên giới, miền núi hiểm trở của đất nước. Vì vậy, sau khi vua Hàm Nghi xuất bôn (tháng 7.1885), triều đình do Hoàng Thái hậu Từ Dụ nhiếp chính có xu hướng hòa hoãn với Pháp, nhận thấy việc Trần Văn Dư làm Sơn phòng sứ là điều bất lợi nên ra dụ điều chuyển ông vào làm Bố chính sứ Bình Thuận và cử Phó bảng Nguyễn Đình Tựu lên thay. Trần Văn Dư khước từ không nhận chỉ dụ, tuy vẫn bàn giao chức vụ, rồi bỏ về quê, không hợp tác với triều đình.

40 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Mai Xuân Thưởng phất cao cờ nghĩa

Phong trào Cần Vương ở Bình Định (1885 - 1887) là một bộ phận quan trọng của phong trào Cần Vương cả nước với đặc điểm nổi bật là hưởng ứng sớm, phát triển mạnh mẽ, có quy mô lớn và mang tính nhân dân sâu rộng.

Đào Doãn Địch, người mở đầu

Người đầu tiên tổ chức lực lượng nghĩa binh hưởng ứng dụ Cần Vương ở Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai) là Đào Doãn Địch. Ông sinh năm Quý Tỵ (1833), người làng Tùng Giản, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, nay thuộc xã Tuy Phước Đông, tỉnh Gia Lai.

Ngày 5.7.1885, kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi xuất bôn ra sơn phòng Tân Sở (Quảng Trị), ban chiếu Cần Vương, kêu gọi sĩ phu và nhân dân đứng lên chống Pháp. Đào Doãn Địch được Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết, người cầm đầu phe chủ chiến trong triều đình, sai về Bình Định, làm nhiệm vụ phổ biến chiếu Cần Vương, thăm dò tình hình địch và tổ chức lực lượng kháng chiến.

Lối vào một pháo đài trong thành Bình Định, nơi nghĩa quân Cần Vương Bình Định từng đánh chiếm vào năm 1885. ẢNH: TƯ LIỆU THẬP NIÊN 1920

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Lê Thành Phương và cuộc khởi nghĩa ở Phú Yên

Tháng 7.1885, khi chiếu Cần Vương được đưa đến Phú Yên, nhiều sĩ phu, văn thân yêu nước đứng ra thành lập các đạo quân ứng nghĩa để chống giặc, trong đó có Thống soái Bình Tây Lê Thành Phương.

Thủ lĩnh nghĩa quân tài ba

Lê Thành Phương sinh năm 1825 tại làng Mỹ Phú, tổng Xuân Vinh, tỉnh Phú Yên cũ (nay là thôn Mỹ Phú, xã Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk), là con thứ sáu trong 8 người con của cụ ông Lê Thanh Cao và cụ bà Nguyễn Thị Minh.

Đền Lê Thành Phương. Ảnh: Tư liệu Ban quản lý