Những nhà thờ độc đáo: Làng Sông - nơi chữ Quốc ngữ in dấu hơn một thế kỷ

Tiểu chủng viện Làng Sông (xã Tuy Phước, Gia Lai; trước đây thuộc H.Tuy Phước, tỉnh Bình Định) không chỉ mang vẻ đẹp kiến trúc Gothic hiếm có giữa làng quê miền Trung, mà còn ghi dấu hành trình hình thành và lan tỏa chữ Quốc ngữ hơn một thế kỷ.

Tiểu chủng viện Làng Sông hôm nay không còn là không gian khép kín của riêng giáo hội. Nơi đây đã trở thành điểm hành hương quen thuộc của giáo dân, đồng thời là điểm dừng chân của du khách và các nhà nghiên cứu trong, ngoài nước. Người ta tìm đến Làng Sông để ngắm một công trình Gothic phương Tây nổi bật giữa đồng lúa mênh mang ở hạ lưu sông Hà Thanh, để nghe kể về những trang sách chữ Quốc ngữ đầu tiên và chạm vào lớp trầm tích văn hóa vẫn còn nguyên hơi thở lịch sử.

Tiểu chủng viện Làng Sông nằm giữa đồng lúa xanh rì ở vùng hạ lưu sông Hà Thanh. ẢNH: DŨNG NHÂN

Nhà thờ Mằng Lăng - Thánh đường Gothic lưu giữ hồn chữ Quốc ngữ

Giữa vùng quê yên ả ven sông Kỳ Lộ (xã Tuy An Đông, Đắk Lắk; H.Tuy An, Phú Yên cũ), nhà thờ Mằng Lăng hiện lên trầm mặc và uy nghi như một lát cắt thời gian còn nguyên vẹn. Hơn một thế kỷ tồn tại, công trình không chỉ là điểm tựa đức tin của giáo dân mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa, lịch sử chữ viết của người Việt.

THÁNH ĐƯỜNG GOTHIC HƠN TRĂM NĂM TUỔI

Theo tài liệu của Giáo phận Quy Nhơn và sách Phú Yên - miền đất ước vọng (NXB Trẻ, 2024) của tác giả Trần Huiền Ân, Mằng Lăng là nhà thờ được xây dựng sớm nhất trên đất Phú Yên, đồng thời thuộc nhóm những nhà thờ cổ nhất khu vực duyên hải Nam Trung bộ. Trải qua hơn 130 năm, công trình vẫn giữ được dáng vẻ nguyên sơ, trở thành biểu tượng văn hóa - tôn giáo đặc sắc của miền đất "hoa vàng trên cỏ xanh".

Những nhà thờ độc đáo: Nhà thờ Gỗ trăm năm giữa lòng phố núi

Kon Tum (nay là Quảng Ngãi) không chỉ được nhắc đến bởi những cánh rừng cao su bạt ngàn hay dòng Đăk Bla hiền hòa uốn lượn giữa đại ngàn. Giữa lòng phố núi còn hiện hữu một công trình kiến trúc độc đáo bậc nhất Tây nguyên là nhà thờ Chính tòa Kon Tum, thường được người dân và du khách gọi bằng cái tên mộc mạc nhà thờ Gỗ.

Hơn 110 năm tồn tại, nhà thờ Gỗ không chỉ là không gian sinh hoạt tôn giáo mà còn là chứng nhân trầm mặc cho hành trình hình thành, giao thoa và lan tỏa văn hóa của vùng bắc Tây nguyên. Trong sắc nắng cao nguyên và mùi gỗ cũ phảng phất, công trình ấy vẫn bền bỉ đứng đó, kể câu chuyện của thời gian bằng chính dáng hình nguyên sơ của mình.

Nhà thờ Gỗ là công trình tôn giáo có kiến trúc, nghệ thuật độc đáo. ẢNH: ĐỨC NHẬT

Nhà thờ Domaine de Marie - lãnh địa Đức Bà giữa lòng Đà Lạt

Giữa không gian dịu mát, se lạnh của mùa đông phố núi Đà Lạt, nhà thờ Domaine de Marie hiện lên trên triền đồi như dấu lặng trầm mặc của lịch sử, kiến trúc và văn hóa.

Không phô trương, không ồn ào, công trình mang sắc hồng đặc trưng ấy vẫn đủ sức níu bước chân du khách bởi vẻ đẹp hài hòa giữa kiến trúc Pháp cổ và tinh thần bản địa, giữa đức tin Thiên Chúa giáo và nét dịu dàng của người phụ nữ Việt.

Tọa lạc trên ngọn đồi cao bên đường Ngô Quyền, P.Cam Ly - Đà Lạt (Lâm Đồng), nhà thờ còn được người dân gọi bằng những cái tên thân thuộc như nhà thờ Mai Anh, gắn với ký ức về những hàng mai anh đào từng nở rộ quanh đồi; hay nhà thờ Vinh Sơn, nguyện đường của Dòng Nữ tử Bác ái Thánh Vinh Sơn.

Về xứ Mường: Độc đáo gốm Mường

Người Mường vốn không làm gốm nhưng một họa sĩ đã dùng hơn 10 năm 'biến hóa' cùng đất tổ mối, men tro, nguyên liệu bản địa để khai sinh dòng nghệ thuật mới: gốm Mường.

Trong không gian mênh mang của Bảo tàng Không gian văn hóa Mường, dễ bắt gặp những hình khối gốm, chất liệu quen nhưng tạo hình khác biệt, sắc men giản dị nhưng sâu lắng, nhiều chi tiết hỏa biến nhờ nung - đốt tinh tế mà mộc mạc. Chủ nhân của chúng, họa sĩ Vũ Đức Hiếu, gọi đó là "gốm Mường".

Người Mường xưa không làm gốm nhưng họa sĩ Vũ Đức Hiếu lại dùng chữ "Mường" để đặt tên cho dòng gốm do mình khai sinh. Anh nói: "Trong lịch sử gốm Việt, nhiều dòng gốm cũng mang tên vùng đất như Bát Tràng, Chu Đậu, Gò Sành, Lái Thiêu… Tôi chỉ tiếp nối cách định danh ấy, nhưng với không gian văn hóa Mường đương đại".

Họa sĩ Vũ Đức Hiếu trong công đoạn vào men cho tác phẩm gốm Mường. Ảnh: P.A

Về xứ Mường: Chuyện 'chiêng có hồn'

Chỉ bằng cái xoa nhẹ, chiếc chiêng cổ bỗng ngân lên thứ âm thanh lạnh sống lưng. Nhưng lạ thay, cũng chiếc chiêng ấy, người khác xoa mãi, chiêng vẫn im lặng.

Người Mường tin rằng chiêng có hồn. Chiêng không chỉ là nhạc cụ, mà là tiếng nói của làng bản, là linh hồn của nghi lễ, hội hè. Không phải ai cũng chơi được chiêng xứ Mường. Nhiều gia đình mỗi khi đem chiêng ra sử dụng còn phải làm nghi lễ cúng bái để "đánh thức chiêng".

Nghệ nhân Nguyễn Văn Thực và chiếc chiêng xoa độc đáo. ẢNH: L.Y

Về xứ Mường: Câu hò xin thần rừng và nhà lang cuối cùng

Muốn lắng nghe hồn vía xứ Mường, phải về Hòa Bình (nay là tỉnh Phú Thọ) - vùng đất được xem là địa bàn cư trú cổ xưa nhất của người Mường (chiếm hơn 60% dân số).

Từ QL6, qua Mường Khan, Mường Khến…, chúng tôi rẽ vào Tân Lạc - Mường Bi xưa - đúng mùa vàng đương vụ, thung lũng như khoác tấm áo rực rỡ nhất trong năm. Đường vào Mường Bi nức mùi lúa chín…

HÒ MƯỜNG - THANH ÂM DĨ VÃNG

Hò Mường còn gọi là hò kéo gỗ. Tư liệu chi tiết về lời ca cụ thể của điệu hò này rất hiếm nhưng sự tồn tại của nó gắn liền với nghi lễ dựng nhà sàn. Việc kéo những cây gỗ lớn từ rừng về bản đòi hỏi sức mạnh tập thể. Tiếng hò ở đây đóng vai trò như nhịp đếm để đồng bộ hóa sức lực của hàng chục con người. Đồng thời, điệu hò còn mang ý nghĩa tâm linh: lời xin phép thần rừng, thần cây trước khi đưa gỗ về làm nhà.

Họa sĩ Hiếu "Mường" (Vũ Đức Hiếu, người có hơn 20 năm sưu tầm, nghiên cứu văn hóa Mường) kể lại: "Tôi biết điệu hò Mường khoảng năm 2007 khi thuê phường mộc Tuân Lộ (Mường Bi) dựng lại nhà lang (kiến trúc đặc trưng của người Mường). Khi dựng cột, kéo gỗ, họ cất tiếng hát, khi đến cuối câu, ngắt nhịp, lại nghe: Hò dô! Hò ả! Hỏi ra mới biết đó là hò Mường".

Đỉnh núi cột cờ nơi cánh đồng Mường Bi. Ảnh: P.A

Về xứ Mường: 'Quái ngư' sông Đà trong cỗ lá Mường

Tại sao dân sành ăn lại mê mẩn những loài "quái ngư" dưới sông Đà ? Bài viết hé lộ câu chuyện quái ngư và quy tắc "người vào, ma ra" trong ẩm thực xứ Mường.

"Cỗ lá" là mâm cỗ bày trên lá (thường là lá chuối). Người Mường đi đâu, về đâu, trong mọi cuộc hội hè, khi dọn mâm đãi khách, cỗ lá là điều không thể thiếu. Món đãi khách bày trên lá chuối xanh, nơi xôi đồ (xôi hấp), thịt lợn, rau rừng sum vầy. Trong mâm cỗ lá ấy, từ ngàn đời đã có một "ngôi chủ" được ưu ái, nâng niu nhiều nhất, chính là cá - món ngon mang hồn vía sông Đà, dân dã mà huyền thoại.

Đoạn đường về với xứ Mường, dường như ngày nào cũng gặp cỗ lá. Dù đã quen, đã say với những món ăn tươi nguyên hơi thở núi rừng, vẫn luôn có một điều khiến những kẻ phương xa chúng tôi phải reo lên thích thú, bởi vì cá!

Một mâm cá sông Đà với cá bống kho, cá ốt đồ, cá mầm nấu lá sắn muối chua. ẢNH: P.A

Về xứ Mường: Thầy mo Mường và túi Khót bí ẩn

Lên xứ Mường Chậm (tỉnh Phú Thọ) gặp thầy mo đời thứ 6, mở túi Khót chứa hơn 40 bảo bối và nghe những câu chuyện nằm giữa ranh giới hư - thực.

Theo cứ liệu lịch sử, khảo cổ và giới chuyên gia, người Kinh và người Mường ngày xưa có cùng tổ tiên là người Việt cổ. Cả hai đều tương đồng nền văn minh lúa nước, nhóm ngôn ngữ, văn hóa…, đến nay, người Mường được xem là còn giữ nhiều nét xưa của người Việt cổ như thuật "gọi chiêng" bí truyền, ẩm thực "cỗ lá - cá Mường", thầy mo chữa bệnh, trừ tà...

Từ ngàn đời, người Mường coi thầy mo là cầu nối hai thế giới của Mường trời, Mường ma với Mường giữa (Mường Bằng) dành cho người. Mo vừa là người hành lễ trong các nghi thức tang ma, vía, dựng nhà, khai hạ… vừa là người gìn giữ văn hóa, bản sắc, gánh trên vai cả ký ức bản Mường.

Thầy mo Bùi Văn Quyện và ban thờ trong nhà của ông ở Mường Chậm. ẢNH: P.A - L.Y

Ngôi trường từng chỉ có 2 nữ sinh, đào tạo nhiều người kiệt xuất

Trường THPT Châu Văn Liêm (Cần Thơ) ban đầu chỉ có 2 nữ sinh theo học, nhưng đã đào tạo nhiều người kiệt xuất như: Lưu Hữu Phước, Lương Định Của, Sơn Nam…

Là một trong những trường trung học trăm tuổi danh tiếng và lâu đời nhất Nam bộ, Trường THPT Châu Văn Liêm tiền thân là Collège de Cần Thơ (khởi dựng từ năm 1917). Năm 1945, trường đổi tên thành Trung học Phan Thanh Giản, rồi mang tên Châu Văn Liêm từ năm 1985.

Trường THPT Châu Văn Liêm là một trong những trường trung học lâu đời nhất Nam bộ - ký họa của KTS Trần Xuân Hồng

Nhà thờ cổ TP.HCM: Có mộ đại gia giàu bậc nhất, ông ngoại Nam Phương hoàng hậu

Ở TP.HCM có một nhà thờ gần 130 tuổi do ông ngoại của Nam Phương hoàng hậu, là đại gia giàu nhất Sài Gòn xưa hiến tài sản xây dựng.

Đó là nhà thờ Huyện Sỹ (tên chính thức là nhà thờ Thánh Philipphê Tông đồ) ở góc đường Tôn Thất Tùng - Nguyễn Trãi (Q.1). Đây là nhà thờ Công giáo cổ tồn tại hơn 1 thế kỷ của giáo xứ Chợ Đũi thuộc Tổng giáo phận TP.HCM.

Nhà thờ Huyện Sỹ với kiến trúc Gothic cổ điển giữa trung tâm TP.HCM. ẢNH: UYỂN NHI

Người Hrê mang họ Phạm

Người Hrê ở Ba Tơ nhắc nhau ghi nhớ lời dặn dò của Thủ tướng Phạm Văn Đồng (1906 - 2000) trong những lần về thăm. Họ ra sức học tập, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nhằm cải thiện cuộc sống, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.

TỪ HỌ ĐINH SANG HỌ PHẠM

57 năm trước, ông Phạm Văn Néo (nguyên Phó chủ tịch UBND huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi cũ) tham gia cách mạng khi vừa tròn 14 tuổi. Thời điểm đó, lãnh đạo huyện và các xã trên địa bàn Ba Tơ vận động đồng bào dân tộc Hrê (chủ yếu mang họ Đinh) đổi sang họ Phạm theo họ của Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Hầu hết người dân nơi đây đều đồng thuận. Bởi họ rất yêu quý Thủ tướng Phạm Văn Đồng - người học trò xuất sắc của Bác Hồ, người lãnh đạo kiệt xuất của cách mạng VN và là người con ưu tú của quê hương Quảng Ngãi anh hùng.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng chụp ảnh lưu niệm trong một lần về thăm Ba Tơ. NGUỒN: SÁCH BA TƠ - ĐẤT NƯỚC, CON NGƯỜI

Dinh thự Bạch công tử và những màn ăn chơi khét tiếng bậc nhất Nam kỳ

Không chỉ gắn với giai thoại đốt tiền phô trương, Bạch công tử ở Mỹ Tho còn có dinh thự xa hoa mang hồn Nam bộ, 'xác' Âu châu.

Dinh thự Bạch công tử: trán tường gãy giống cổ thiên nga

Sinh thời, Bạch công tử nổi danh là "ông hoàng ăn chơi" khắp Nam kỳ lục tỉnh đầu thế kỷ 20. Nhằm "lấy le" với cô Ba Trà - đệ nhất mỹ nhân Sài Gòn xưa, hai tay chơi Hắc công tử Bạc Liêu và Bạch công tử Mỹ Tho "thi nhau" tặng những món quà đắt tiền. Thậm chí, giai thoại nổi tiếng thời đó là cuộc thi đốt tiền giấy để… nấu chè nhằm phô trương độ chịu chơi. Kết cục, Bạch công tử thắng.

Hồi ký của Vương Hồng Sển kể, có lần đi xem hát, Hắc công tử rút thuốc hút làm rớt tờ bạc 5 đồng nên lúi húi tìm kiếm. Thấy vậy, Bạch công tử liền nói: "Để moa (tôi) cho mượn cây đuốc" rồi lấy tờ 20 đồng bạc đốt lên soi cho Hắc công tử tìm kiếm.

Khoảnh khắc bình yên nơi cây cầu tre độc đáo ở Đà Nẵng

Giữa nhịp sống hối hả của đô thị Đà Nẵng, ở thôn Cẩm Đồng (xã Gò Nổi, Đà Nẵng) vẫn còn một cây cầu tre nhỏ bé, mộc mạc bắc qua sông Vĩnh Điện. Ngắm nhìn cây cầu, người ta có thể cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp bình yên của làng quê xứ Quảng.

Cây cầu tre ở Cẩm Đồng chỉ rộng chưa đầy 1 m, dài vài chục mét, được người dân dựng cao hơn mặt nước để thuận tiện qua lại. Một bên cầu có tay vịn đơn sơ, những thân tre ghép lại với nhau tạo thành lối đi mộc mạc, vừa đủ cho từng bước chân chậm rãi của người làng mỗi ngày.

Thôn Cẩm Đồng, xã Gò Nổi, TP.Đà Nẵng có cây cầu tre gắn với tên thôn. Cầu tre bắc sang bãi bồi Gò Đình bên kia sông Vĩnh Điện. ẢNH: NGUYỄN TRÌNH

Bí mật của tô hủ tiếu trứ danh đất Mỹ Tho

Nhiều người cho rằng, hủ tiếu sa tế Mỹ Tho là một bản giao hưởng của gia vị, của sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa, và của cả những bí mật gia truyền nằm vỏn vẹn trong một tô nước dùng sền sệt mà chỉ cần cách tiệm chừng vài chục mét, khứu giác đã bị đánh thức.

Đến Mỹ Tho (Đồng Tháp) đừng tìm hủ tiếu sa tế ở những nhà hàng máy lạnh phà phà, cái "linh hồn" của món này thường nằm ở những tiệm ăn gia truyền nép mình trong những con phố cũ.

Hủ tiếu sa tế Mỹ Tho không mời gọi bằng sự thanh tao của xương ống, mà đập vào mắt người ăn bằng một màu vàng sậm sóng sánh, đặc quánh. Bí mật nằm ở gần 20 loại gia vị hòa chung với nồi nước lèo hầm từ xương bò đậm đà, những muỗng sa tế sánh đặc… tất cả trải qua nhiều công đoạn nấu, trộn kỳ công mới cho ra được phần nước dùng chuẩn vị rất riêng mà không thể tìm thấy ở món hủ tiếu khác.

Tô hủ tiếu sa tế Mỹ Tho. ẢNH: THANH QUÂN

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Ngôi đình xưa ở Tân Châu

Đình Long Sơn tọa lạc giữa phố dân cư đông đúc, nhà cửa san sát, thuộc TX. Tân Châu, An Giang. Long Sơn là vùng đất lâu đời và nổi tiếng của xứ lụa Tân Châu. Qua nhiều lần trùng tu, dù mang dáng dấp tân kỳ, nhưng dấu vết ngôi đình xưa vẫn còn đậm nét.

Ngôi đình hơn 170 năm

Cổng vào ngôi đình được xây dựng theo lối mới với cổng tam quan mái lợp ngói. Trước sân đình có một cây dương cổ thụ rất to. Dù nằm trong khu vực phố xá, nhưng khuôn viên ngôi đình có diện tích khá rộng, nhiều công trình phụ được trùng tu xây mới.

Mặt trước đình Long Sơn. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Giai thoại ông Thần ăn chay

Nằm cạnh bờ sông Ba Rày, Cẩm Sơn trai đình thuộc địa phận ấp 3, xã Cẩm Sơn, H. Cai Lậy, Tiền Giang. Ngôi đình có niên đại khoảng 250 năm, ban đầu gọi là miếu Thần ăn chay với nhiều giai thoại còn lưu truyền đến ngày nay.

Thăng trầm ngôi miếu cũ

Lịch sử địa phương chép, vào khoảng năm 1757, có đoàn người từ vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi theo lời kêu gọi của quan Điều khiển Nguyễn Cư Trinh đã vượt biển vào Nam khai hoang, lập làng dọc theo sông Ba Rày. Tục lệ bấy giờ, khi lập ấp phải dựng một ngôi miếu thờ bà Chúa Xứ, còn lập làng thì dựng đình thờ Thành hoàng bổn cảnh.

Lối vào đình Thần ăn chay. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Di tích cổ mộ trên đất cù lao

Từ chợ Vũng Liêm đi xe máy khoảng 30 phút đến bến phà vượt sông Cổ Chiên qua cù lao Dài. Qua phà xong, chúng tôi chạy lòng vòng, hỏi thăm đường tới khu mộ mẫu thân và cha mẹ vợ Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại tại ấp Thái Bình, xã Thanh Bình, H.Vũng Liêm, Vĩnh Long.

Lánh cư ở cù lao Dài

Năm 1698, Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh kinh lý đất Gia Định, chiêu mộ dân tới ở và lập làng xã. Năm 1732, thấy vùng này quá rộng, chúa Nguyễn bèn chia cắt, lập thêm châu Định Viễn và dinh Long Hồ. Bấy giờ, lỵ sở dinh Long Hồ đóng tại thôn An Bình, xứ Cái Bè. Đến năm 1765, lỵ sở châu Định Viễn và dinh Long Hồ dời đến xứ Tầm Bào (Vĩnh Long bây giờ). Lúc này, cù lao Dài đã được cư dân xứ Quảng vào khai phá, lập nghiệp.

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Cổ tích Miếu Hội Tân Châu

Trong dân gian, có lẽ do chịu ảnh hưởng tục của người Hoa, người ta gọi ngôi đình làng là miễu, có nơi gọi là miếu võ, thần từ hoặc cổ miếu...

Miếu thờ tứ vị vương

Giới thiệu cho chúng tôi xem hình ảnh ngôi miếu bằng tre lá ngày xưa, ông từ giữ Miếu Hội ở P.Long Châu, TX.Tân Châu (An Giang) nói: "Nghe ông bà kể lại, từ ngôi miếu ban đầu, ông kế hiền đã đứng ra cất lại ngôi miếu nền đúc, mái ngói, rồi có người hiến đất mở rộng thêm, xung quanh toàn cây cổ thụ. Khoảng năm 1968, ngôi miếu bị trúng bom cháy rụi. Sau đó người dân chung sức dựng lại. Ngôi miếu hiện tại được cất trên nền miếu cũ và đã qua nhiều lần sửa chữa".

Dấu xưa mở cõi đất phương Nam: Ngôi đình thờ vua Lê, chúa Nguyễn

Dưới bóng những cây sao cổ thụ và ở ngay ngã ba sông, đình Bình Phú (H.Cai Lậy, Tiền Giang) có vị trí phong thủy ít ngôi đình nào trong vùng sánh được. Nơi đây còn lưu giữ nhiều di sản chứng tỏ là một trong những ngôi đình có niên đại xưa nhất.

Thờ vua Lê, chúa Nguyễn…

Địa bạ Minh Mạng năm 1836 ghi Bình Phú là một thôn cổ hình thành từ hai xứ Nam Đăng và Bắc Bình. Theo nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tường, Nam Đăng và Bắc Bình không phải là hai ấp mà có thể là hai cơ đồn điền được lập từ thời Nguyễn Cư Trinh đưa dân miền ngoài vào khai hoang lập dinh Long Hồ ở Cái Bè. Từ đó có thể phỏng định thôn Bình Phú được lập vào khoảng sau năm Nhâm Tý (1732).

Đình Bình Phú. ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG