Giá trị đặc biệt của những cây đại cổ thụ ở chùa Côn Sơn

Trong khuôn viên chùa Côn Sơn (thành phố Hải Phòng) có những cây đại cổ thụ đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Những cây đại cổ thụ bên cạnh mái chùa Côn Sơn cổ kính

Dạo bước dưới hàng thông cổ thụ rồi lách qua cánh cổng chùa Côn Sơn rêu phong, du khách như lạc vào một không gian tĩnh mịch, mà ở đó thời gian như ngưng đọng.

Kia mái chùa cổ kính, đây tiếng chuông trầm mặc rồi tan dần theo những làn hương trầm vương vấn. Trước mắt du khách hiện ra những gốc cây đại sù sì, rêu mốc và hợp với cảnh vật nơi này một cách lạ lùng.

Từ trên hiên chùa nhìn ra, bên trái là "cụ đại" già tuổi nhất, được tương truyền đã tồn tại qua hơn 5 thế kỷ. Ứng với những tài liệu ghi lại về quá trình khởi dựng, mở rộng, hoàn chỉnh rồi trùng tu tôn tạo chùa Côn Sơn, thì cây đại già này được trồng ở lần trùng tu tôn tạo chùa thế kỷ XV. Các thế kỷ tiếp theo, XVI, XVII và XVIII, chùa Côn Sơn tiếp tục được trùng tu tôn tạo, song cây đại cổ thụ này vẫn còn ở đó cho đến tận ngày nay.

Những cây đại ở sân chùa Côn Sơn dần ngả rạp xuống qua nhiều thế kỷ

Cây đại già qua bao mưa nắng và biến thiên của lịch sử, tác động của con người đã dần ngả xuống sân chùa, từ xa hệt như hình dáng một con rồng với sứ mệnh phục chầu cửa Phật.

Cây không còn dáng thẳng đứng, nhưng tính từ gốc, cây dài khoảng 13 m, phía gốc đã được nhà chùa gia cố bằng bệ đỡ. Dù đã hơn 5 thế kỷ, từ tháng 12 đến tháng 4 hằng năm, cây đại vẫn bung hoa rực rỡ và tỏa hương ngào ngạt.

Đối diện với cây đại già, bên phải theo hướng cửa chùa nhìn ra phía tam quan cũng có một cây đại cổ thụ. Những ngày áp Tết, đại trơ trụi, chỉ còn những chiếc lá quắt queo. Thân đại sù sì, im lìm như thu mọi tinh khí đất trời, để chờ những cơn mưa xuân cho mềm thân vỏ để bật lên những chồi non tỏa ra xanh biếc.

Tương truyền, cây đại có tuổi đời lâu nhất được trồng từ thế kỷ XV.

Trong sân chùa còn nhiều cây đại già khác, đều được đánh số đã tạo thành một quần thể cây đặc trưng, dù không lớn nhưng cực kỳ đặc biệt bởi hình dáng và số tuổi đời.

Theo sử sách, chùa Côn Sơn được khởi dựng cuối thế kỷ XIII, mở rộng, hoàn chỉnh ở thế kỷ XIV; được trùng tu tôn tạo ở các thế kỷ XV, XVI, XVII, XVIII.

Theo văn bia, chùa xưa là quần thể kiến trúc rộng lớn gồm 83 gian, có cửu phẩm liên hoa với 385 pho tượng. Các công trình mái lợp ngói thanh lưu ly, hoàng lưu ly… trông xa như ngọc biếc. Trải qua thời gian, những kiến trúc xưa không còn.

Ngày nay, ngoài 2 chân đá tảng chạm cánh sen và một số ngói mũi hài có từ thời Trần thì các công trình đều được trùng tu tôn tạo từ thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XX và những năm gần đây. Tuy nhiên với tuổi đời của quần thể cây đại tại sân chùa có thể thấy một số cây hiện diện rất sớm tại chùa Côn Sơn, là minh chứng cho sức sống trường tồn, rực rỡ của một trong những trung tâm Phật giáo lớn.

Trong sân chùa Côn Sơn hiện có nhiều cây đại được ghi nhận xuất hiện từ thế kỷ XV về sau.

Được biết, việc làm hồ sơ đề nghị công nhận Cây di sản trong quần thể di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc đã từng được nhắc đến song vì một số lý do việc này chưa được thực hiện.

Vì thế nếu được công nhận là cây di sản, những cây đại ở chùa Côn Sơn sẽ trở thành một điểm nhấn, làm giàu có thêm giá trị văn hóa, lịch sử của quần thể di tích này.

Tại Hải Phòng hiện nay có rất nhiều cây di sản được công nhận và mang trong mình giá trị đặc sắc, là chứng nhân của những giai đoạn lịch sử, gắn với truyền thuyết, phong tục, văn hóa, tập quán, đời sống tâm linh của cộng đồng.

Ở thành phố Chí Linh trước đây, cách chùa Côn Sơn không xa là một quần thể cây lim được công nhận cây di sản thuộc di tích cấp quốc gia đền Cao An Lạc. Năm 2010, Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam ra quyết định công nhận 54 cây lim ở đây là "Cây di sản Việt Nam", các nhà khoa học đã xác định có những cây khoảng 800 năm tuổi. Theo một số bô lão của làng, có thể rừng lim còn có sớm hơn, vào khoảng thời gian vua Lê Đại Hành lập đại bản doanh tại đây vào năm 981.

TIẾN HUY