Địa đạo Tam Giác Sắt - Ký ức chiến tranh dưới lòng đất thép miền Đông

Giữa màu xanh của những cánh rừng miền Đông Nam Bộ, có một thế giới nằm sâu dưới lòng đất, nơi từng che chở cho cán bộ, chiến sĩ và người dân suốt những năm tháng chiến tranh ác liệt. Đó là địa đạo Tam Giác Sắt, công trình quân sự đặc biệt gắn với vùng “đất thép thành đồng” của tỉnh Bình Dương cũ, nay thuộc TP. Hồ Chí Minh.

Khu di tích địa đạo Tam Giác Sắt đã được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1996. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Địa đạo Tam Giác Sắt là tên gọi vùng căn cứ cách mạng nằm giữa ba xã An Điền, An Tây và Phú An, thuộc thị xã Bến Cát, tỉnh Bình Dương trước đây (nay là xã Tây Nam thành phố Hồ Chí Minh). Trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nơi đây giữ vị trí chiến lược quan trọng ở cửa ngõ phía Bắc Sài Gòn.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những hố bom năm nào nay phủ màu xanh cây lá. Nhưng dưới lớp đất đỏ bazan rắn chắc, hệ thống địa đạo vẫn âm thầm tồn tại như một chứng nhân lịch sử, lưu giữ ký ức về ý chí kiên cường và tinh thần bất khuất của quân và dân miền Đông Nam Bộ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Tượng đài cách điệu hình lưỡi lê trong Khu di tích địa đạo Tam Giác Sắt. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Bia khắc họa lại cuộc sống của dân và quân ta trong 2 cuộc kháng chiến dưới địa đạo. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Nhà tưởng niệm các liệt sĩ hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Đây là một công trình độc đáo được xây dựng từ năm 1948, với hàng trăm con đường hầm ngang dọc trong lòng đất, nối liền các xã với nhau như một “Làng ngầm” kỳ diệu. Địa đạo Tây Nam Bến Cát giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hai cuộc kháng chiến cứu nước, vừa làm nơi ăn, ở, sinh hoạt và phòng tránh bom đạn an toàn cho nhân dân, vừa là nơi đóng trụ sở của chính quyền địa phương lãnh đạo quân dân chiến đấu, góp phần vào sự nghiệp kháng chiến thắng lợi của quân dân cả nước.

Lối xuống địa đạo. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Địa đạo Tam Giác Sắt từng là căn cứ của Huyện ủy Bến Cát, Tỉnh ủy Thủ Dầu Một và Khu ủy Sài Gòn - Gia Ðịnh. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Với hệ thống địa đạo nối liền ba xã dài khoảng 70 km. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Hệ thống bẫy hầm chông được phục dựng lại để mai phục địch tại Khu di tích địa đạo Tam Giác Sắt. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược trước đây, vùng đất 3 xã Tây Nam Bến Cát sớm được nổi danh với chiến khu An Thành. Thuở đó, An Thành đã từng là nơi dừng chân của các cơ quan đầu não kháng chiến Khu Bộ Miền Đông, Xứ ủy Nam Bộ, Đặc khu ủy Sài Gòn – Gia Định. Điều đặc biệt và lý thú là vào năm 1948, hệ thống địa đạo đầu tiên xuất hiện từ vùng đất này. Sau đó năm 1960, du kích Củ Chi đến học tập kinh nghiệm và xây dựng hệ thống địa đạo ở địa phương mình.

Mặt cắt địa đạo được phục dựng lại phục vụ du khách tham quan. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Tiểu cảnh tái hiện lại cuộc sống của quân ta dưới lòng địa đạo. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, kẻ thù đã nhiều lần càn quét nhưng chúng không lay chuyển được lòng dân nơi đây. Đến khi đế quốc Mỹ ồ ạt đưa quân viễn chinh vào trực tiếp chiến đấu ở Miền Nam, năm 1967 bằng đủ loại binh hùng tướng mạnh và những phương tiện giết người hiện đại nhất, chúng mở cuộc càn Ce-da-phôn (2/1-21/1967) với quy mô lớn gồm 30.000 quân, 400 xe tăng, 80 tàu chiến, 100 đại bác và nhiều loại máy bay ném bom, kể cả máy bay B.52 hòng hủy diệt mục tiêu quan trọng này. Nhưng dựa vào hệ thống địa đạo quanh co, chằng chịt, quân và dân Bến Cát lúc ẩn, lúc hiện bí mật bất ngờ mở đợt chống càn quyết liệt. Cuối cùng, Mỹ phải rút lui với sự thất bại thảm hại là 3.200 tên Mỹ ngụy bị diệt, 149 xe tăng và xe bọc thép bị phá hủy, 28 máy bay bị bắn rơi hoặc bị thương, 2 tàu chiến bị bắn chìm, bắn cháy. Trong trận này nổi lên anh hùng bắn tỉa: Nguyễn Văn Đực, chỉ 10 viên đạn tiêu diệt 9 tên xâm lược, hay Võ Thị Huynh, anh hùng lực lượng vũ trang từng lăn mình dưới làm bom đạn để chăm sóc, bảo vệ thương binh. Sau những thất bại liên tiếp, kẻ thù đành bất lực, chúng phải gọi vùng này là vùng “Tam giác sắt”.

Ngày nay, Khu di tích lịch sử Địa đạo Tam Giác Sắt có diện tích hơn 23 ha, gồm nhiều hạng mục được bảo tồn và phục dựng nhằm tái hiện không gian chiến khu năm xưa. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa, nơi đây đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1996.

Trưng bày các hình ảnh về cuộc sống của quân và dân trong quá trình xây dựng địa đạo. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Các dụng cụ để phục vụ xây dựng địa đạo. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Các vật dụng sinh hoạt của quân và dân trong địa đạo được trưng bày tại Khu di tích địa đạo Tam Giác Sắt. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Tiểu cảnh tái hiện lại kho chứa lương thực trong địa đạo. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Không chỉ là địa chỉ đỏ về du lịch lịch sử của vùng Đông Nam Bộ, địa đạo Tam Giác Sắt còn là nơi lưu giữ ký ức về chiến tranh nhân dân, nơi sức mạnh của quân đội gắn liền với lòng dân và tinh thần đoàn kết của cả cộng đồng.

Bước xuống lòng địa đạo hôm nay, du khách vẫn có thể cảm nhận rõ sự chật hẹp, tối sâu và ngột ngạt của không gian chiến tranh năm xưa.

Những đường hầm nhỏ chỉ vừa một người cúi mình di chuyển, ngoằn ngoèo như mê cung dưới lòng đất. Các cửa hầm được ngụy trang khéo léo giữa rừng cây và giao thông hào, tạo nên hệ thống phòng thủ đặc biệt khiến đối phương nhiều lần bất lực trong các cuộc càn quét.

Ẩn sâu trong lòng đất là bếp Hoàng Cầm công trình thể hiện sự sáng tạo của quân dân Việt Nam trong chiến tranh. Khói bếp được dẫn qua nhiều lớp đất để tỏa ngầm, tránh bị máy bay trinh sát phát hiện. Trong điều kiện thiếu thốn và hiểm nguy, những căn bếp âm thầm ấy đã nuôi sống biết bao cán bộ, chiến sĩ giữa chiến khu.

Du khách tham quan gian trưng bày về dao cắt thuốc đông y được phục dựng lại. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Không chỉ là địa chỉ đỏ về du lịch lịch sử của vùng Đông Nam Bộ, Địa đạo Tam Giác Sắt còn là nơi lưu giữ ký ức về chiến tranh nhân dân nơi sức mạnh của quân đội gắn liền với lòng dân và tinh thần đoàn kết của cả cộng đồng. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Tiểu cảnh tái hiện lại kho chứa chiến lợi phẩm quân ta thu được của địch. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Bên cạnh đó là các hầm cứu thương, nơi từng chữa trị cho thương binh; hầm hội họp, nơi cán bộ và du kích bàn bạc phương án tác chiến; cùng những kho chứa lương thực, vũ khí phục vụ kháng chiến.

Trong khuôn viên di tích hiện nay còn có nhà truyền thống lưu giữ nhiều hình ảnh, hiện vật, tư liệu quý về vùng Tam Giác Sắt trong kháng chiến; tượng đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập dân tộc.

Giữa nhịp sống hiện đại, địa đạo Tam Giác Sắt hôm nay trở thành điểm đến để nhiều người tìm hiểu lịch sử và lắng nghe câu chuyện của cha ông bằng những trải nghiệm chân thực.

Lần đầu tham quan khu di tích, anh Nguyễn Văn Tùng, du khách trẻ đến từ tỉnh Thanh Hóa, cho biết: “Điều khiến tôi xúc động nhất là tinh thần của người dân vùng Tam Giác Sắt. Họ đã dùng chính mảnh đất quê hương để tạo thành pháo đài bảo vệ cách mạng. Đến đây mới càng thấy hòa bình hôm nay đáng quý biết bao.”

Không ít học sinh, sinh viên cũng tìm đến nơi này như một “lớp học lịch sử đặc biệt”, nơi những trang sách trở nên gần gũi hơn qua từng đường hầm, từng vách đất và những hiện vật còn in dấu thời gian.

Địa đạo Tam giác sắt - Tây Nam Bến Cát xưa nằm trên vùng đất 3 xã: An Điền, An Tây, Phú An, tỉnh Bình Dương ( nay là xã Tây Nam, thành phố Hồ Chí Minh). Địa đạo có vai trò đặc biệt quan trọng trong hai cuộc kháng chiến. Ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam

Chiến tranh đã đi qua, nhưng Địa đạo Tam Giác Sắt vẫn còn đó như một phần ký ức không thể tách rời của vùng đất miền Đông Nam Bộ.

Mỗi mét đường hầm, mỗi căn bếp nhỏ hay từng dấu tích bom đạn nơi đây đều nhắc nhớ về một thời kỳ mà quân và dân ta đã biến lòng đất thành pháo đài, biến gian khó thành sức mạnh để giữ gìn độc lập dân tộc.

Giữa màu xanh yên bình của hôm nay, địa đạo Tam Giác Sắt không chỉ là một di tích lịch sử, mà còn là nơi nhắc nhớ các thế hệ mai sau về giá trị của hòa bình thứ được đánh đổi bằng máu, nước mắt và tuổi xuân của biết bao con người trên mảnh đất này.

Bài và ảnh: Thông Hải

Báo ảnh Việt Nam - 27/05/2026