Dấu tích vương triều Tây Sơn: 1. Đàn Nam giao và Tử cấm thành

Hơn 200 năm đã qua, tiếng vọng của vương triều Tây Sơn vẫn còn hiển hiện nơi mảnh đất đã sản sinh ra những bậc anh hùng cái thế, đặc biệt là tiếng vọng của cuộc khởi nghĩa được xem là vĩ đại nhất của những người áo vải chân trần.

Vương triều Tây Sơn - với những chiến công lẫm liệt của Tây Sơn tam kiệt (Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ) - quá ngắn ngủi, lại còn bị sự trả thù của triều Nguyễn và sự bào mòn của thời gian, mọi dấu tích giờ đây còn lại những gì?

Những ngày cuối tháng 9-2007, người dân xã Nhơn Hậu (An Nhơn, tỉnh Bình Định) rộn lên với việc đàn Nam Giao - nơi tế cáo đất trời cùng tổ tiên dân tộc, nằm trong thành Hoàng Đế của nhà Tây Sơn - vừa được phát hiện. Nhưng sau mừng vui là nỗi đau xót của bà con: cả một khu đất rộng nằm sát chân đàn Nam Giao đã bị chính quyền địa phương bán cho tư nhân đào lấy đất sâu như một lòng chảo lớn, mặc dù nơi đây đã được công bố từ lâu là khu vực di tích thành Hoàng Đế.

Thưởng thức món bồ cầu tiềm thuốc bắc ở Quy Nhơn

Bồ câu tiềm thuốc bắc. Ảnh: Khúc Duy Tiến

Ẩm thực Bình Định có nhiều đặc sản như rượu Bàu Đá, nem Chợ Huyện, chim mía Phú Phong và những món ngon dân dã như bánh xèo tôm nhảy, bánh hỏi lòng heo, mắm đam (cua đồng) ... món nào cũng có mùi vị đặc trưng của miền đất võ. Dịp gần đây, tôi được bạn hữu ở Quy Nhơn giới thiệu một món không lạ, hầu như nơi nào cũng có nhưng quả thật hương vị không đâu bằng. Đó là món bồ câu tiềm thuốc bắc.

Để thưởng thức đúng điệu món bồ câu tiềm thuốc bắc ở Quy Nhơn, các bạn đưa tôi đến Quảng Tế Đường, một hàng ăn trên đường Trần Hưng Đạo, chủ nhân vốn thuộc gia đình mấy đời cha truyền con nối là thầy thuốc bắc.

Phồn thịnh nem Chợ Huyện

Nem Chợ Huyện là một sản vật nổi tiếng của Bình Định đã đi vào ca dao: Ai về Vinh Thạnh quê em Ăn nem Chợ Huyện xem đêm hát tuồng Có nhiều sản vật giờ chỉ còn trong kí ức nhưng nem Chợ Huyện không những vẫn tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ hơn xưa Nem Chợ Huyện đi kèm với đêm hát tuồng ngay trên vùng đất Vinh Thạnh, Phước Lộc, Tuy Phước là một sự cô đọng đáng ngạc nhiên, cái làng nhỏ đã sản sinh ra 2 danh phẩm: một ẩm thực, một hát bội với tên tuổi vị hậu tổ tuồng, danh nhân văn hóa Đào Tấn. Và có lý. Những đêm diễn thâu đêm suốt sáng của hát bội xưa bao giờ cũng kèm theo dãy hàng quán: cuốn thịt nướng, hột vịt lộn, nem, chả… , thêm hớp rượu cho sảng khoái, ai đói ra làm mấy miếng rồi vào xem tiếp. Nem Chợ Huyện có tiếng ngon vì từ chất liệu đến cách chế biến khá công phu. Thịt heo nạc, phải là heo cỏ, lấy nóng (tươi), lạng bỏ lớp nhầy, lau bằng vải cho sạch chứ không rửa nước, thái mỏng rồi bỏ vào cối quết (giã) nhuyễn, càng quết săn tay càng ngon. Giờ có máy xay thịt nhưng dứt khoát sau đó vẫn quết lại với tỏi, chút muối, đường. Da heo lạng kỹ, xắt sợi mảnh trộn đều trong thịt nhuyễn. Và gói.

Món ngon Bình Định

Nem Chợ Huyện mang hương vị đặc trưng Bình Định. Ảnh: T.L Bình Định có nhiều món ăn đặc sản ngon nổi tiếng. Song vốn không phải là một điểm đến thuận lợi của ngành du lịch, nên không phải ai cũng có cơ hội thưởng thức món ngon ngay tại miền đất võ. Trước khi có thể đến tận Bình Định săn tìm món ngon, bạn có thể "nếm thử" một vài món đặc sản của vùng đất trung bộ ngay... trên mạng.  * Nem chợ huyện: Là loại nem được chế biến ở huyện Tuy Phước, tập trung ở vùng chợ huyện nên được gọi là nem chợ huyện. Nem chợ huyện nổi tiếng trong cả nước và đã đi vào đời sống của người dân qua câu ca dao: Ai về Tuy Phước ăn nem Ghé qua Hưng Thạnh mà xem Tháp Chàm

Bún chả cá Qui Nhơn ở TP.HCM

Bún chả cá Qui Nhơn ở TP.HCM có chất lượng cao không kém gì so với chính gốc, nhiều người sành ẩm thực đã nói như vậy. Nếu muốn được ăn ngon trong không gian lịch sự thì quán bún chả cá Lệ - Qui Nhơn (155 Sư Vạn Hạnh, P.13, Q.10) là một địa chỉ nên chọn. Quán này tập trung khá nhiều khách là người Bình Định thành đạt. Một tô bún to, với thật nhiều chả và chất lượng phục vụ ân cần với giá 11.000đ. Nhiều khách ăn còn nói rằng "muốn ăn chả cá Qui Nhơn chính tông thì chọn ở đây là hợp lý nhất". Nếu bạn muốn ăn một tô bún chả cá Qui Nhơn với giá bình dân và mềm hơn thì có hẳn cả một đoạn phố bún cho bạn chọn lựa. Đó là đường Bạch Đằng, Q.Bình Thạnh, từ số 2 đến 9 là những quán bún chả cá Qui Nhơn nối san sát nhau, giá chỉ dao động từ 5.000 - 7.000đ. Nhưng chính thực bún chả cá Qui Nhơn thì ở đâu cũng vậy, đều ngon như nhau.

Bánh hỏi cháo lòng

Trước đây, bánh hỏi ra bánh hỏi, cháo lòng ra cháo lòng. Chẳng biết ai có sáng kiến “hôn phối” hai món này để trở thành món bánh hỏi cháo lòng. Theo tôi biết, món cặp đôi này chỉ mới được đưa ra quán xá đại trà đâu chỉ hơn mươi năm nay. Xa hơn, tôi nhớ ngày trước bánh hỏi chỉ ăn với chà bông tôm, sau đó kẹt tôm thì xài chà bông thịt, chẳng hiểu lòng heo gá nghĩa với bánh hỏi khi nào.

Không phải món nào cũng “ăn ở” được với nhau. Riêng sự lan truyền mau chóng của món bánh hỏi cháo lòng đã chứng tỏ sự “thuận hòa” tuyệt đối! Giờ thì món bánh hỏi cháo lòng đã có mặt hầu khắp trong nam ngoài bắc, nhưng tôi chưa thấy nơi nào phổ biến ở nhiều quán ăn, tiệc tùng như tại Quy Nhơn (Bình Định) - riêng khu vực ngã ba Phú Tài đã hội tụ san sát mấy chục quán, như là một “thủ đô” bánh hỏi cháo lòng.

Bánh hỏi - miếng ngon đất võ

Bánh hỏi là một món ăn truyền thống mang hương vị rất độc đáo của miền đất võ Bình Định. Không giống như bún, cũng không giống bánh cuốn, bánh ướt... Người dân đất võ (Bình Định) có thói quen ăn bánh hỏi bất cứ lúc nào trong ngày. Ăn sáng bằng bánh hỏi với lòng heo, ăn bánh hỏi bữa trưa khi không nấu được cơm, tối đi chơi về thấy đói cũng có thể ra phố mua nửa cân bánh hỏi về ăn...Theo những người già kể lại, bánh hỏi có từ xưa, là thứ bánh lạ, lúc đầu mới làm ra, ai thấy cũng hỏi là bánh gì? Từ đó, cái tên bánh hỏi được khai sinh. Cùng họ với bánh hỏi có bánh tráng, bánh đúc, bánh ít và bún. Bánh hỏi là biến thể của bún tươi. Nhận thấy sợi bún lớn, ăn không ngon nên người thợ chế biến làm cho sợi bún nhỏ lại. Bánh hỏi và bún có cách chế biến tương tự nhưng bánh hỏi được làm cẩn thận và công phu hơn.

Về Bàu Đá, thưởng rượu làng nghề

Rượu Bàu Đá xưa nay nức tiếng khắp trong Nam, ngoài Bắc. Từng được nghe tiếng, từng được thưởng thức, nhưng thú thật tôi chưa có dịp về thăm nơi khai sinh ra thứ mỹ tửu lừng danh dù nó chỉ cách nơi tôi đang sống chưa đầy 40km. 

Người phụ nữ này đang chuẩn bị lò nấu rượu

Dịp may, anh bạn làm nghề nhiếp ảnh rủ rê. Vậy là chọn một ngày chủ nhật không vướng bận việc nhà, việc cơ quan, chúng tôi tìm về làng rượu Bàu Đá cốt để thỏa nhãn quan về thứ rượu vốn danh bất hư truyền.

Nón ngựa Gò Găng

Không hiểu sao một chiếc nón được làm công phu và đẹp một cách kiêu kỳ lại mang một cái tên không đẹp chút nào: nón ngựa. 

Nón được làm từ Gò Găng, một tiểu thị trấn trên quốc lộ 1, gần thành Đồ Bàn, Bình Định - nơi cách đây trên 500 năm, một cuộc hôn nhân vương giả giữa Chế Mân và Huyền Trân đã làm tốn không biết bao nhiêu giấy mực và những giọt nước mắt.

Nón ngựa Gò Găng

Không mỏng nhẹ như nón bài thơ xứ Huế, cũng không nặng nề như nón quai thao, nón ngựa Gò Găng thanh mà không mảnh, dày mà không nặng. Nón được làm bằng những phiến lá kè rất nhỏ lấy về từ đỉnh Cù Mông, xếp thật khéo, san sát bên nhau cùng đồng quy trên đỉnh như ngàn muôn tia nắng ấm áp phát ra từ mặt trời. Có lẽ vì vậy nên màu nón không trắng mà vàng như lụa.

Hát hò Bình Định

Ði khắp các huyện"Phù Cát, Phù Mỹ, An Nhơn, Tây Sơn... trên đồng ruộng, nương rẫy, hoặc trong những đêm trăng họp mặt, ta thường nghe vút lên những giọng hò khoan thai dìu dặt, những lời đối đáp nhộn vui, thú vị, ấy gọi, goi là "Hát hò",còn gọi là "hát đối đáp". Các cụ già vẫn yêu thích Hát hò như người ta yêu quý máu thịt của mình vậy, vì một thời Hát hò đã trôi qua trong tuổi trẻ của họ trong ánh mặt trời cần thiết cho cuộc sống.

Đến nay vẫn chưa biết được phạm vi sinh hoạt của Hát hò có đến đâu, song dù sao Hát hò cũng cần được xem là một vốn quý trong kho tàng văn hoá địa phương, bởi vì nó sống trong sinh hoạt của người địa phương từ lâu đời, rất thiết tha, gắn bó.