140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Nguyễn Duy Hiệu và Nghĩa hội Quảng Nam

Nghĩa hội hình thành

Trần Văn Dư húy Tự Dư, thụy Hoán Nhược, sinh năm Kỷ Hợi (1839) tại làng An Mỹ Tây, H.Hà Đông, phủ Thăng Bình (nay thuộc xã Tây Hồ, TP.Đà Nẵng), trong một gia đình có truyền thống Nho học. Ông đỗ tú tài khoa Mậu Ngọ (1858), đỗ Cử nhân ân khoa Mậu Thìn (1868), đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ năm Ất Hợi (1875).

Chân dung Nguyễn Duy Hiệu. Ảnh: T.L

Cuối năm Quý Mùi (1884), Trần Văn Dư được điều về Quảng Nam giữ chức Sơn phòng sứ. Sơn Phòng là một tổ chức quân sự đặc thù, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và kiểm soát các vùng biên giới, miền núi hiểm trở của đất nước. Vì vậy, sau khi vua Hàm Nghi xuất bôn (tháng 7.1885), triều đình do Hoàng Thái hậu Từ Dụ nhiếp chính có xu hướng hòa hoãn với Pháp, nhận thấy việc Trần Văn Dư làm Sơn phòng sứ là điều bất lợi nên ra dụ điều chuyển ông vào làm Bố chính sứ Bình Thuận và cử Phó bảng Nguyễn Đình Tựu lên thay. Trần Văn Dư khước từ không nhận chỉ dụ, tuy vẫn bàn giao chức vụ, rồi bỏ về quê, không hợp tác với triều đình.

40 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Mai Xuân Thưởng phất cao cờ nghĩa

Phong trào Cần Vương ở Bình Định (1885 - 1887) là một bộ phận quan trọng của phong trào Cần Vương cả nước với đặc điểm nổi bật là hưởng ứng sớm, phát triển mạnh mẽ, có quy mô lớn và mang tính nhân dân sâu rộng.

Đào Doãn Địch, người mở đầu

Người đầu tiên tổ chức lực lượng nghĩa binh hưởng ứng dụ Cần Vương ở Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai) là Đào Doãn Địch. Ông sinh năm Quý Tỵ (1833), người làng Tùng Giản, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, nay thuộc xã Tuy Phước Đông, tỉnh Gia Lai.

Ngày 5.7.1885, kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi xuất bôn ra sơn phòng Tân Sở (Quảng Trị), ban chiếu Cần Vương, kêu gọi sĩ phu và nhân dân đứng lên chống Pháp. Đào Doãn Địch được Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết, người cầm đầu phe chủ chiến trong triều đình, sai về Bình Định, làm nhiệm vụ phổ biến chiếu Cần Vương, thăm dò tình hình địch và tổ chức lực lượng kháng chiến.

Lối vào một pháo đài trong thành Bình Định, nơi nghĩa quân Cần Vương Bình Định từng đánh chiếm vào năm 1885. ẢNH: TƯ LIỆU THẬP NIÊN 1920

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Lê Thành Phương và cuộc khởi nghĩa ở Phú Yên

Tháng 7.1885, khi chiếu Cần Vương được đưa đến Phú Yên, nhiều sĩ phu, văn thân yêu nước đứng ra thành lập các đạo quân ứng nghĩa để chống giặc, trong đó có Thống soái Bình Tây Lê Thành Phương.

Thủ lĩnh nghĩa quân tài ba

Lê Thành Phương sinh năm 1825 tại làng Mỹ Phú, tổng Xuân Vinh, tỉnh Phú Yên cũ (nay là thôn Mỹ Phú, xã Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk), là con thứ sáu trong 8 người con của cụ ông Lê Thanh Cao và cụ bà Nguyễn Thị Minh.

Đền Lê Thành Phương. Ảnh: Tư liệu Ban quản lý

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Quyết tử chiến đấu ở căn cứ Ba Đình

Cuộc khởi nghĩa Ba Đình thất bại, nhưng tên tuổi Đinh Công Tráng và các nghĩa sĩ Cần Vương mãi mãi khắc ghi vào lịch sử giữ nước oai hùng.

Ông Chánh tổng yêu nước

Đinh Công Tráng sinh năm Nhâm Dần (1842), tại làng Tràng Xá, nay là xã Thanh Lâm, tỉnh Ninh Bình. Khi Pháp đưa quân xâm chiếm Bắc kỳ lần thứ 2 (năm 1882), Đinh Công Tráng (khi đó đang là Chánh tổng) tình nguyện gia nhập đội quân của Hoàng Kế Viêm, rồi tham gia trận Cầu Giấy ngày 19.5.1883, đánh bại đội quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy.

Đinh Công Tráng. Ảnh: T.L

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy

Hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, hai thủ lĩnh Đinh Gia Quế và Nguyễn Thiện Thuật đã lãnh đạo người dân vùng Bãi Sậy (Hưng Yên) đứng lên chống thực dân Pháp xâm lược.

Cờ nghĩa của Đinh Gia Quế

Đinh Gia Quế (1825 - 1885), còn được biết đến với tên gọi Đổng Quế, là vị thủ lĩnh tối cao đầu tiên của phong trào vũ trang chống Pháp tại Bãi Sậy vào cuối thế kỷ 19. Ông sinh ngày 10.12.1825 (tức ngày 1.11 năm Ất Dậu) tại làng Nghiêm Xá, phủ Thường Tín (nay thuộc TP.Hà Nội). Thuở còn trẻ, Đinh Gia Quế theo con đường Nho học và đỗ Khóa sinh. Sau đó, ông chuyển đến làng Thọ Bình (nay thuộc tỉnh Hưng Yên) để dạy học, rồi thăng tiến qua các chức vụ Chánh tổng và Chánh tuần huyện Đông Yên.

Nguyễn Thiện Thuật. Ảnh: Tư liệu

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025) Cuộc khởi nghĩa Cần Vương đầu tiên

Cuộc khởi nghĩa Cần Vương đầu tiên trong cả nước nổ ra tại Quảng Ngãi do Chánh tướng Lê Trung Đình cùng hai phó tướng là Nguyễn Tự Tân và Nguyễn Tấn Kỳ lãnh đạo.

Ba vị thủ lĩnh

Lê Trung Đình hiệu là Long Cang, sinh năm Đinh Tỵ (1857), người làng Phú Nhơn, nay thuộc phường Trương Quang Trọng, tỉnh Quảng Ngãi. Ông thi đỗ cử nhân khoa Giáp Thân (1884) ở trường thi Hương Bình Định. Là người dũng lược và có uy tín, Lê Trung Đình được văn thân Quảng Ngãi cử làm Chánh quản hương binh, sau đó lại được Nguyễn Duy Cung - lúc bấy giờ đang giữ chức Tham biện sơn phòng Nghĩa Định, bí mật cử ra kinh đô yết kiến người cầm đầu phe chủ chiến là đại thần Tôn Thất Thuyết để nhận lệnh tổ chức lực lượng và xây dựng kế hoạch chuẩn bị chống Pháp.

Nhà thờ Lê Trung Đình. Ảnh: LHK

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vương

Sau khi dẹp được phe chủ hòa, khống chế triều nội, phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường tích cực chuẩn bị lực lượng đánh Pháp. Căn cứ Tân Sở ở miền núi Quảng Trị được xây dựng để tính kế lâu dài.

Kinh thành thất thủ

Về phía Pháp, cuối tháng 5.1885, tướng De Courcy được bổ làm Toàn quyền chính trị và quân sự tại Bắc và Trung kỳ. Ngày 2.7.1885, De Courcy đến Huế, mang theo một tiểu đoàn lính Phi châu cùng những yêu sách ngang ngược như yêu cầu Nam triều ra lệnh cho sĩ phu và dân chúng tuân phục hoàn toàn chính thể bảo hộ, đặt điều kiện là khi phái đoàn vào đến Hoàng thành, vua Hàm Nghi phải bước xuống ngai vàng đích thân ra đón. Ngoài ra còn đòi tất cả nhân viên trong phái đoàn của Pháp phải được đi vào Đại Nội bằng cửa chính Ngọ Môn. Sự ngạo mạn của phía Pháp khiến phe chủ chiến tức giận và quyết định ra tay trước.

Vua Hàm Nghi. ẢNH: TƯ LIỆU

140 năm Phong trào Cần Vương (1885 - 2025): Triều đình rối ren, đất nước rơi vào tay giặc

140 năm đã trôi qua từ ngày đại thần Tôn Thất Thuyết, lấy danh nghĩa vua Hàm Nghi, hạ chiếu Cần Vương lần thứ nhất, và sau đó vua Hàm Nghi lại xuống chiếu Cần Vương lần thứ hai, làm bùng lên phong trào yêu nước đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược với hàng loạt cuộc khởi nghĩa của sĩ phu văn thân và nhân dân VN.

Năm 1883, vua Tự Đức băng hà sau 36 năm trị vì. Cái chết của ông vua này, cùng những mâu thuẫn vốn sẵn trong triều nội, đã góp phần đẩy đất nước vào một giai đoạn bi đát.

Tiếng súng xâm lăng ở Đà Nẵng

Ngày 31.8.1858, lấy cớ bảo vệ quyền lợi thương mại và truyền giáo, liên quân Pháp và Tây Ban Nha do Phó đô đốc Charles Rigault De Genouilly chỉ huy đưa chiến thuyền đến ngoài khơi Đà Nẵng và hôm sau 1.9.1858, chúng tấn công chiếm bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), mở đầu cuộc chiến tranh xâm chiếm đất nước ta của chủ nghĩa thực dân phương Tây.

QUÂN PHÁP TẤN CÔNG CỬA ĐÔNG - NAM THÀNH HÀ NỘI NGÀY 20.11.1873

ẢNH MINH HỌA CỦA ANDRÉ MASSON TRONG HANOÏ PENDANT LA PÉRIODE HÉROÏQUE (1873-1888), PARIS, 1929

Chợ Viềng - Điểm hẹn văn hóa tâm linh

Chợ Viềng - phiên chợ đặc biệt chỉ họp duy nhất một lần trong năm tại vùng đất Trung Thành (Thiên Bản xưa, nay thuộc xã Hiển Khánh, tỉnh Ninh Bình) là biểu tượng văn hóa độc đáo, mang đậm chiều sâu tinh thần và ký ức cộng đồng của bao thế hệ không chỉ của người dân nơi đây mà còn là phiên chợ kỳ thú của du khách thập phương nhân dịp đầu năm.

Phiên chợ “mua may, bán rủi”

Chợ Viềng không đơn thuần là nơi mua bán, trao đổi hàng hóa; phiên chợ chỉ diễn ra vào đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch - khoảnh khắc giao hòa giữa trời - đất - con người, giữa năm cũ và năm mới. Chính vì mỗi năm chỉ một lần ấy khiến Chợ Viềng trở thành điểm hẹn văn hóa thiêng liêng, được người dân và du khách thập phương háo hức chờ đón. Người đến chợ không đơn thuần là mua bán mà gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, hanh thông và đủ đầy, vậy nên trong dân gian mới gọi là phiên chợ “mua may, bán rủi”.

Đông đảo người dân, du khách đi chợ Viềng Xuân. Ảnh: Công Luật - TTXVN

Những mái nhà rêu phong dưới chân núi Tây Côn Lĩnh

Những ngôi nhà với mái rêu phong xanh giữa núi rừng vùng biên giới Thanh Thủy (Tuyên Quang). Ảnh: Đức Thọ - TTXVN

Ẩn mình dưới dãy Tây Côn Lĩnh hùng vĩ, làng rêu Xà Phìn - xã biên giới Thanh Thủy (Tuyên Quang) hiện ra như một bức tranh thủy mặc. Những nếp nhà sàn lợp lá cọ phủ kín rêu xanh, hòa quyện cùng mây trắng, ruộng bậc thang và những gốc chè Shan Tuyết cổ thụ, tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính, rất riêng của miền biên viễn.