Về xứ Mường: Độc đáo gốm Mường

Người Mường vốn không làm gốm nhưng một họa sĩ đã dùng hơn 10 năm 'biến hóa' cùng đất tổ mối, men tro, nguyên liệu bản địa để khai sinh dòng nghệ thuật mới: gốm Mường.

Trong không gian mênh mang của Bảo tàng Không gian văn hóa Mường, dễ bắt gặp những hình khối gốm, chất liệu quen nhưng tạo hình khác biệt, sắc men giản dị nhưng sâu lắng, nhiều chi tiết hỏa biến nhờ nung - đốt tinh tế mà mộc mạc. Chủ nhân của chúng, họa sĩ Vũ Đức Hiếu, gọi đó là "gốm Mường".

Người Mường xưa không làm gốm nhưng họa sĩ Vũ Đức Hiếu lại dùng chữ "Mường" để đặt tên cho dòng gốm do mình khai sinh. Anh nói: "Trong lịch sử gốm Việt, nhiều dòng gốm cũng mang tên vùng đất như Bát Tràng, Chu Đậu, Gò Sành, Lái Thiêu… Tôi chỉ tiếp nối cách định danh ấy, nhưng với không gian văn hóa Mường đương đại".

Họa sĩ Vũ Đức Hiếu trong công đoạn vào men cho tác phẩm gốm Mường. Ảnh: P.A

Về xứ Mường: Chuyện 'chiêng có hồn'

Chỉ bằng cái xoa nhẹ, chiếc chiêng cổ bỗng ngân lên thứ âm thanh lạnh sống lưng. Nhưng lạ thay, cũng chiếc chiêng ấy, người khác xoa mãi, chiêng vẫn im lặng.

Người Mường tin rằng chiêng có hồn. Chiêng không chỉ là nhạc cụ, mà là tiếng nói của làng bản, là linh hồn của nghi lễ, hội hè. Không phải ai cũng chơi được chiêng xứ Mường. Nhiều gia đình mỗi khi đem chiêng ra sử dụng còn phải làm nghi lễ cúng bái để "đánh thức chiêng".

Nghệ nhân Nguyễn Văn Thực và chiếc chiêng xoa độc đáo. ẢNH: L.Y

Về xứ Mường: Câu hò xin thần rừng và nhà lang cuối cùng

Muốn lắng nghe hồn vía xứ Mường, phải về Hòa Bình (nay là tỉnh Phú Thọ) - vùng đất được xem là địa bàn cư trú cổ xưa nhất của người Mường (chiếm hơn 60% dân số).

Từ QL6, qua Mường Khan, Mường Khến…, chúng tôi rẽ vào Tân Lạc - Mường Bi xưa - đúng mùa vàng đương vụ, thung lũng như khoác tấm áo rực rỡ nhất trong năm. Đường vào Mường Bi nức mùi lúa chín…

HÒ MƯỜNG - THANH ÂM DĨ VÃNG

Hò Mường còn gọi là hò kéo gỗ. Tư liệu chi tiết về lời ca cụ thể của điệu hò này rất hiếm nhưng sự tồn tại của nó gắn liền với nghi lễ dựng nhà sàn. Việc kéo những cây gỗ lớn từ rừng về bản đòi hỏi sức mạnh tập thể. Tiếng hò ở đây đóng vai trò như nhịp đếm để đồng bộ hóa sức lực của hàng chục con người. Đồng thời, điệu hò còn mang ý nghĩa tâm linh: lời xin phép thần rừng, thần cây trước khi đưa gỗ về làm nhà.

Họa sĩ Hiếu "Mường" (Vũ Đức Hiếu, người có hơn 20 năm sưu tầm, nghiên cứu văn hóa Mường) kể lại: "Tôi biết điệu hò Mường khoảng năm 2007 khi thuê phường mộc Tuân Lộ (Mường Bi) dựng lại nhà lang (kiến trúc đặc trưng của người Mường). Khi dựng cột, kéo gỗ, họ cất tiếng hát, khi đến cuối câu, ngắt nhịp, lại nghe: Hò dô! Hò ả! Hỏi ra mới biết đó là hò Mường".

Đỉnh núi cột cờ nơi cánh đồng Mường Bi. Ảnh: P.A

Về xứ Mường: 'Quái ngư' sông Đà trong cỗ lá Mường

Tại sao dân sành ăn lại mê mẩn những loài "quái ngư" dưới sông Đà ? Bài viết hé lộ câu chuyện quái ngư và quy tắc "người vào, ma ra" trong ẩm thực xứ Mường.

"Cỗ lá" là mâm cỗ bày trên lá (thường là lá chuối). Người Mường đi đâu, về đâu, trong mọi cuộc hội hè, khi dọn mâm đãi khách, cỗ lá là điều không thể thiếu. Món đãi khách bày trên lá chuối xanh, nơi xôi đồ (xôi hấp), thịt lợn, rau rừng sum vầy. Trong mâm cỗ lá ấy, từ ngàn đời đã có một "ngôi chủ" được ưu ái, nâng niu nhiều nhất, chính là cá - món ngon mang hồn vía sông Đà, dân dã mà huyền thoại.

Đoạn đường về với xứ Mường, dường như ngày nào cũng gặp cỗ lá. Dù đã quen, đã say với những món ăn tươi nguyên hơi thở núi rừng, vẫn luôn có một điều khiến những kẻ phương xa chúng tôi phải reo lên thích thú, bởi vì cá!

Một mâm cá sông Đà với cá bống kho, cá ốt đồ, cá mầm nấu lá sắn muối chua. ẢNH: P.A

Về xứ Mường: Thầy mo Mường và túi Khót bí ẩn

Lên xứ Mường Chậm (tỉnh Phú Thọ) gặp thầy mo đời thứ 6, mở túi Khót chứa hơn 40 bảo bối và nghe những câu chuyện nằm giữa ranh giới hư - thực.

Theo cứ liệu lịch sử, khảo cổ và giới chuyên gia, người Kinh và người Mường ngày xưa có cùng tổ tiên là người Việt cổ. Cả hai đều tương đồng nền văn minh lúa nước, nhóm ngôn ngữ, văn hóa…, đến nay, người Mường được xem là còn giữ nhiều nét xưa của người Việt cổ như thuật "gọi chiêng" bí truyền, ẩm thực "cỗ lá - cá Mường", thầy mo chữa bệnh, trừ tà...

Từ ngàn đời, người Mường coi thầy mo là cầu nối hai thế giới của Mường trời, Mường ma với Mường giữa (Mường Bằng) dành cho người. Mo vừa là người hành lễ trong các nghi thức tang ma, vía, dựng nhà, khai hạ… vừa là người gìn giữ văn hóa, bản sắc, gánh trên vai cả ký ức bản Mường.

Thầy mo Bùi Văn Quyện và ban thờ trong nhà của ông ở Mường Chậm. ẢNH: P.A - L.Y

Đình Hùng Lô, điểm đến du lịch di sản hấp dẫn dịp Giỗ tổ Hùng Vương

Nằm tại làng cổ Hùng Lô, đình Hùng Lô với niên đại hơn 300 năm, từ lâu đã đi vào tâm thức của người dân Việt Nam với những nét đẹp văn hóa, di sản, phong tục, tập quán gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Làng cổ Hùng Lô (phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ) nằm bên bờ sông Lô thơ mộng. quần thể di tích lịch sử văn hóa đình Hùng Lô được xây dựng trên diện tích đất rộng 5.000 m².

Đồng bào Cao Lan, Phú Thọ tưng bừng mở hội xuống đồng 2026

Trong khuôn khổ chương trình “Sắc Xuân trên mọi miền Tổ quốc” năm 2026, ngày 28/2, đồng bào dân tộc Cao Lan (Phú Thọ) đã tổ chức Lễ hội xuống đồng, hay còn gọi là Lễ hội Lồng tồng, một nghi lễ truyền thống mang đậm giá trị tâm linh và văn hóa lâu đời.

Lễ hội không chỉ là dịp vui xuân, mà còn là ngày hội gắn kết cộng đồng, nơi các bản làng gặp gỡ, giao lưu, thăm hỏi đầu năm và trao nhau những lời chúc tốt đẹp cho một năm mới an lành, no đủ. Niềm vui ngày hội vì thế lan tỏa từ cánh đồng đến từng nếp nhà, bền chặt tình làng nghĩa xóm.

Lễ hội gồm hai phần: Phần lễ và phần hội. Trong đó, phần lễ giữ vị trí trang trọng nhất, được tổ chức thành kính, thể hiện lòng biết ơn của con người đối với trời đất, tổ tiên và các vị thần linh, đặc biệt là thần Nông, thần Lúa, những đấng được đồng bào Cao Lan tin rằng đã ban cho ruộng đồng màu mỡ, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no. 

Đồng bào Cao Lan, Phú Thọ tưng bừng mở hội xuống đồng 2026

Đặc sản 'trời ban' ở Phú Thọ thịt béo, thơm, chiên giòn hay kho đều ngon

Tuy kích cỡ chỉ bằng lá tre nhưng đặc sản này được người dân Phú Thọ và khách sành ăn ưa chuộng vì thịt béo, ngọt, đem chiên hay kho đều ngon.

Đầm Vạc là hồ nước ngọt tự nhiên được hình thành từ phần phình to của sông Cánh, với 23 nhánh chính tỏa rộng khắp khu vực phường Vĩnh Yên và phường Vĩnh Phúc (thuộc tỉnh Phú Thọ sau sáp nhập).

Nơi đây nổi tiếng với một đặc sản “nhỏ mà có võ”, mỗi năm chỉ có một mùa. Đó là tép dầu.

Theo người dân địa phương, đây là loại cá bản địa, thân chỉ nhỏ bằng lá tre, màu trong suốt, chiều dài thân khoảng 5-7cm. Vì kích thước khiêm tốn, phần thịt lại béo ngậy, nhiều dầu nên chúng được gọi tên là tép dầu.

Tép dầu là loài cá thường thấy ở các sông, hồ tự nhiên miền Bắc nhưng phổ biến hơn cả là ở lòng hồ thủy điện Sơn La và Đầm Vạc (tỉnh Vĩnh Phúc cũ). Ảnh: S Vietnam

Mùa hoa anh đào xóm Mừng – Điểm hẹn du lịch mới của Phú Thọ

Cả cánh đồng bậc thang nhuộm sắc vàng hoa cải tại xóm Mừng. Ảnh: Trọng Đạt-TTXVN

Những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, xóm Mừng – bản người Mường nằm lưng chừng núi thuộc xã Cao Phong tỉnh Phú Thọ được khoác lên mình tấm áo hồng của mai anh đào cùng sắc vàng rực rỡ của hoa cải đang kỳ nở rộ. Hàng trăm cây hoa bung nở bung nhuộm hồng cả triền đồi, những con đường và ruộng bậc thang điểm thêm sắc vàng hoa cải, tạo nên khung cảnh nên thơ giữa núi rừng Tây Bắc, thu hút đông đảo du khách đến tham quan, chụp ảnh, trải nghiệm.

Rộn ràng hội Gầu Tào của đồng bào Mông ở Pà Cò

Lễ hội Gầu Tào dân tộc Mông xã Pà Cò (Phú Thọ) năm 2026 đã được khai mạc ngày 31/1 tại Sân vận động xóm Xà Lính.

Đây là sự kiện văn hóa truyền thống có ý nghĩa đặc biệt, mở đầu cho mùa lễ hội đầu Xuân của đồng bào Mông nơi vùng cao, đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Xã Pà Cò hiện có trên 11,5 nghìn nhân khẩu, sinh sống tại 18 thôn, xóm, trong đó đồng bào dân tộc Mông chiếm khoảng 65% dân số. Theo các tài liệu nghiên cứu dân tộc học, người Mông trước đây vốn là cư dân du canh, du cư, gắn bó mật thiết với núi rừng và mang đậm thế giới quan, vũ trụ quan theo tín ngưỡng vạn vật hữu linh.

Cây nêu, biểu tượng linh thiêng nối trời với đất, ngọn cây luôn hướng về phía Đông là hướng sinh, hướng của Mặt Trời, thể hiện ước vọng cầu con, cầu mùa màng tươi tốt. Ảnh: Trọng Đạt-TTXVN

Cúng vía bếp - Nghi lễ quan trọng của người Mường

Nằm trong chuỗi hoạt động tháng “Tết bản làng” trong tháng 1 tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (xã Đoài Phương, TP. Hà Nội), đồng bào dân tộc Mường tỉnh Phú Thọ vừa tổ chức tái hiện tục cúng vía bếp - một trong những nghi lễ dân gian quan trọng, mang đậm yếu tố tâm linh trong đời sống tinh thần của người Mường.

Mâm cúng vía bếp của đồng bào Mường

Tục cúng vía cho bếp (Khồông bếp) là nghi lễ quan trọng khi sửa bếp của người Mường. Đây không chỉ đơn giản là việc sửa sang lại nơi nấu nướng, mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc bởi người Mường coi bếp lửa như linh hồn của ngôi nhà, bảo vệ gia đình, mang lại sự ấm no, thịnh vượng và xua đuổi tà khí.

Thưởng thức cá tầm nướng than hoa trên núi Tam Đảo

Tam Đảo là vùng đất lạnh, sương dày và những dòng nước sâu, đây là điều kiện tự nhiên tạo nên cá tầm có thớ thịt chắc, vị ngọt rõ và khả năng chịu nhiệt tốt khi chế biến. Trong cái lạnh ấy, bếp lửa không những dùng để sưởi ấm, để quây quần mà còn để làm chín những món ăn cần thời gian và chiều sâu hương vị. Cá tầm nướng than hoa ra đời từ chính tinh thần đó, khi cá được ướp đủ lâu, đặt lên bếp than hồng và để lửa, khói cùng gia vị thấm dần vào từng thớ thịt, tạo nên một món ăn mộc mạc nhưng đậm đà, tôn vinh trọn vẹn giá trị của nguyên liệu.

Cá tầm nướng than hoa, món ăn nên thưởng thức khi đến với Tam Đảo. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam

Từ dòng nước lạnh nơi núi cao Tam Đảo, cá tầm được đưa về bếp than hoa, ướp chậm, nướng vừa, để lớp da xém lửa và thớ thịt giữ trọn vị ngọt. Mùi khói lan nhẹ, dậy lên hương cá, mở ra một cách thưởng thức mộc mạc nhưng đầy cuốn hút. Trước khi nướng, cá tầm được ướp trong nhiều giờ với các gia vị bản địa. Không phải để át vị cá, mà để đánh thức vị ngọt sẵn có trong thịt. Gia vị thấm chậm, đi sâu, khiến phần thịt trở nên mềm hơn nhưng không bở và đậm đà hơn. Khoảng thời gian chờ đợi ấy là bước chuẩn bị cần thiết, để khi cá đặt lên than, hương vị không bốc lên gấp gáp mà lan dần, đều và sâu.

Xóm Mường cổ Lũy Ải - bản giao hưởng của di sản văn hóa và du lịch

Vùng đất cổ Mường Bi là vùng Mường lớn nhất trong bốn Mường (Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động). Nơi đây với những nếp nhà sàn cổ, thửa ruộng bậc thang cùng các điệu múa Mường trong thanh âm trầm hùng của chiêng Mường vẫn đang lưu giữ nhiều nét văn hóa nguyên bản của dân tộc Mường Hòa Bình cũ, được xem như “trái tim” của người Mường.

Trong không gian phát triển mới, vùng đất Mường Bi với xóm Mường cổ Lũy Ải đang được chính quyền tỉnh Phú Thọ, người dân gìn giữ và thổi luồng sinh khí mới vào những di sản văn hóa trong hành trình phát triển bền vững của du lịch văn hóa.

Lũy Ải - “viên ngọc thô” được thời gian lưu giữ 

Xóm Lũy Ải, hay còn gọi là Mường Ải xã Mường Bi mang nét đẹp độc đáo đặc trưng của vùng đất Mường cổ với phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp, nét văn hóa truyền thống còn được giữ gìn.

'Thung lũng trường thọ' lưu giữ văn hóa Mường cổ

Giữa những giải mây bảng lảng và những dãy núi trùng điệp của núi rừng Tây Bắc, xã Vân Sơn, còn được gọi là “nóc nhà xứ Mường” của tỉnh Phú Thọ, hiện lên như một bản giao hòa của thiên nhiên, con người. Với cảnh sắc nguyên sơ, khí hậu mát lành và những giá trị văn hóa của vùng Mường cổ được lưu giữ vẹn nguyên, xã Vân Sơn đang trở thành điểm sáng du lịch mới của tỉnh Phú Thọ. 

Những xóm làng người Mường bình yên của xã Vân Sơn đang là điểm thu hút đối với nhiều du khách.

Thiên đường du lịch và trải nghiệm văn hóa ở 'công trình thế kỷ'

Giữa núi non trùng điệp của Tây Bắc, nơi dòng sông Đà hùng vĩ được ngăn dòng để tạo nên công trình thủy điện mang tầm vóc thế kỷ, hồ Hòa Bình (tỉnh Phú Thọ) hiện lên như một bức tranh sơn thủy khổng lồ, vừa khoáng đạt, vừa thơ mộng. Không chỉ mang ý nghĩa to lớn về kinh tế - năng lượng, hồ Hòa Bình đang dần khẳng định vị thế là điểm đến du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và trải nghiệm văn hóa hấp dẫn bậc nhất vùng trung du và miền núi phía Bắc. 

Khung cảnh núi non trùng điệp trong chiều hoàng hôn trên hồ Hòa Bình.

Độc đáo lễ cưới truyền thống của người Dao Tiền ở Bản Sưng

Giữa nhịp sống hiện đại đang lan tỏa tới từng bản làng vùng cao, người Dao Tiền ở Bản Sưng, xã Cao Sơn (huyện Đà Bắc, Hòa Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ) vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị văn hóa cổ truyền, trong đó có nghi lễ cưới, một trong những nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần, tín ngưỡng và đạo lý của cộng đồng.

Sợi dây gắn kết dòng họ và cộng đồng người Dao Tiền 

Chú rể và cô dâu sau khi kết thúc các nghi thức cưới tại rạp sẽ mặc lại trang phục truyền thống của người Dao Tiền rồi mới được dẫn vào gian thờ chính, nơi thầy cúng làm lễ báo cáo với tổ tiên

Trang phục truyền thống - “dấu ấn nhận diện” về dân tộc của đồng bào Dao Tam Đảo

Giữa dãy Tam Đảo bồng bềnh mây phủ, nơi những con đường men theo triền núi và suối nhỏ vắt qua khe đá, người Dao quần chẹt ở xã Yên Lãng, tỉnh Phú Thọ (trước đây thuộc xã Lãng Công, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc) vẫn lặng lẽ gìn giữ một di sản quý: Trang phục truyền thống. Với họ, trang phục không chỉ để mặc, mà còn là ký ức nét đẹp văn hóa truyền thống thấm đẫm trong từng mũi kim, từng thớ chỉ.

Người Dao quần chẹt ở xã Yên Lãng vẫn duy trì thói quen mặc trang phục truyền thống độc đáo trong sinh hoạt hằng ngày, gìn giữ nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng

Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam: Nơi bảo tồn và tôn vinh tri thức khoa học

Nằm cách Hà Nội khoảng 90 km, Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam (Meddom Park) tọa lạc tại xã Thung Nai, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình cũ (nay là xã Thung Nai, tỉnh Phú Thọ). Với diện tích gần 30 ha, nơi đây không chỉ là bảo tàng sống động lưu giữ tư liệu và hiện vật của các nhà khoa học, mà còn là điểm đến lý tưởng cho những ai yêu tri thức và thiên nhiên.

View toàn cảnh Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam nhìn từ trên cao.

Giang Mỗ bảo tồn văn hóa Mường gắn với phát triển du lịch

Nằm cách trung tâm phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ khoảng 10 km, bản Giang Mỗ mang trong mình vẻ đẹp nguyên sơ và thanh bình. Đây là một không gian bản làng mang đậm nét văn hóa Mường cổ vẫn đang được người dân nơi đây gìn giữ và phát triển.

Bản Mường Giang Mỗ đang là điểm đến lý tưởng cho những ai muốn khám phá và trải nghiệm về văn hóa của cộng đồng người Mường.

Xóm Mường cổ Lũy Ải - bản giao hưởng của di sản văn hóa và du lịch

Vùng đất cổ Mường Bi là vùng Mường lớn nhất trong bốn Mường (Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động). Nơi đây với những nếp nhà sàn cổ, thửa ruộng bậc thang cùng các điệu múa Mường trong thanh âm trầm hùng của chiêng Mường vẫn đang lưu giữ nhiều nét văn hóa nguyên bản của dân tộc Mường Hòa Bình cũ, được xem như “trái tim” của người Mường.

Trong không gian phát triển mới, vùng đất Mường Bi với xóm Mường cổ Lũy Ải đang được chính quyền tỉnh Phú Thọ, người dân gìn giữ và thổi luồng sinh khí mới vào những di sản văn hóa trong hành trình phát triển bền vững của du lịch văn hóa.

Lũy Ải - “viên ngọc thô” được thời gian lưu giữ 

Xóm Lũy Ải, hay còn gọi là Mường Ải xã Mường Bi mang nét đẹp độc đáo đặc trưng của vùng đất Mường cổ với phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp, nét văn hóa truyền thống còn được giữ gìn.