Ngày xưa có tỉnh Phước Tuy

3 bài viết gần đây tui viết về những điểm nổi tiếng ở tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ là Phước Tỉnh, Phước Hải và Phước Bửu. Cả 3 địa danh đều bắt đầu bằng chữ Phước. Còn hơn vậy nữa, rất nhiều địa danh khác ở Bà Rịa - Vũng Tàu cũng bắt đầu bằng Phước. Đến nỗi người ta phải đặt câu hỏi: Vì sao nơi đây nhiều Phước quá vậy? 

Vũng Tàu xưa thuộc tỉnh Phước Tuy

Ờ, cái chuyện này kể ra cũng có nguồn gốc xa xôi. Nếu chúng ta tìm hiểu sẽ biết rằng trước năm 1975 tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu có tên là Phước Tuy, tỉnh lỵ là Phước Lễ. Xưa hơn nữa, thời nhà Nguyễn đã có phủ Phước Tuy. Phủ Phước Tuy lúc bấy giờ bao gồm các đơn vị hành chính cấp dưới mà tiêu biểu nhất là huyện Phước An. Huyện Phước An chính là tiền thân trực tiếp của phần lớn diện tích tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu ngày nay. Ông bà, cha mẹ đã có họ Phước rồi nên con cháu tất nhiên phải mang họ Phước luôn!

Phước Bửu, biển gọi rừng xanh

Từ bãi biển Phước Hải, nếu tiếp tục đi theo bờ biển về hướng Đông Bắc ta sẽ tới Hồ Tràm. Mặc dù được biết tới sau Vũng Tàu, Long Hải khá lâu nhưng ngày nay Hồ Tràm là điểm du lịch biển nổi tiếng bậc nhất Việt Nam. Được kênh truyền hình CNN (Mỹ) bình chọn là một trong những bãi biển hoang sơ đẹp nhất thế giới, Hồ Tràm hiện nay là "thủ phủ" của các resort 5 sao và các dự án bất động sản nghỉ dưỡng đẳng cấp quốc tế.

Carmelina Beach Resort Hồ Tràm

Chùa Gò Kén, những chuyện thuở ban sơ

 Cây kén là cây gì trong tên chùa Gò Kén?

Chùa Thiền Lâm ở Tây Ninh có tên dân gian là chùa Gò Kén, lời giải thích cho cái tên này được người dân kể lại một cách thống nhất và rõ ràng: chùa nằm trên một cái gò đất cao mọc đầy dây kén, gọi là Gò Kén.

Chùa Gò Kén 2025. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Không ai thắc mắc hay nghi ngờ gì về xuất xứ cái tên Gò Kén hết, nhưng dây kén là dây gì thì nhiều người không biết (trong đó có tui).

Phước Hải, biển sóng dạt dào

 Người ta thường nói đi tắm biển Vũng Tàu để chỉ đến việc đi tắm ở vùng biển quanh Vũng Tàu. Gần Vũng Tàu là Long Hải, không đông du khách như Vũng Tàu nhưng cũng là bãi tắm nổi tiếng. Kỳ thiệt, nếu nhìn vùng ven biển trên bản đồ ta thấy Vũng Tàu rồi tới Phước Tỉnh mới tới Long Hải, và sát bên Long Hải còn có Phước Hải.

Biển Phước Hải. Ảnh: Phạm Hoài Nhân.

Trong 4 vùng biển này, trừ Phước Tỉnh ít có bãi tắm nổi tiếng, 3 nơi còn lại đều là những bãi tắm lý tưởng. Thế nhưng người ta thường nói đi tắm biển Vũng Tàu, Long Hải chớ ít ai nói tắm biển Phước Hải. Thực tế thì nhiều khi người ta đi tắm biển ở Phước Hải vẫn cứ tưởng là còn ở Long Hải, vì đường bờ biển của 2 nơi này liền nhau. Đi theo tỉnh lộ 44A (con đường dọc bờ biển) từ một bãi tắm ở Long Hải qua một bãi tắm ở Phước Hải hồi nào hổng hay.

Phước Tỉnh, 300 năm đi qua trên làng chài

Hồi xưa khi tui còn ở Long Khánh, kể cả trước và sau 1975 một chút, thỉnh thoảng lại nghe nhắc tới Phước Tỉnh. Không phải chuyện gì ghê gớm, chỉ là cá biển chở từ Phước Tỉnh lên Long Khánh, Xuân Lộc bán thôi. Nghe vậy thì biết nơi đó chắc là gần Long Khánh, Xuân Lộc và dân chuyên nghề đánh cá. Dân xứ đó chắc không đến nỗi nghèo, nhưng cũng không có sang, phải đầu tắt mặt tối đánh cá để mưu sinh. Gần gần Phước Tỉnh, những địa danh Vũng Tàu, Long Hải là nơi tắm biển, vui chơi nổi tiếng từ lâu chớ có ai nhắc tới chuyện đi Phước Tỉnh tắm biển đâu?

Ghe tàu nhỏ chuyển hàng đánh bắt lên bến ở Phước Tỉnh. Ảnh: Vietnam.vn

Bẵng đi một thời gian dài, Phước Tỉnh bỗng được biết đến với nhiều danh xưng như là làng chài tỷ phú, làng chài giàu nhất Việt Nam,... Sao giàu vậy? Chuyện đánh cá là một phần, nhưng Phước Tỉnh là làng chài xưa đã 300 năm, sao xưa giờ không phải mà bây giờ lại là tỷ phú. Tò mò quá, tui tới đó chơi và tìm hiểu thêm thông tin.

Tấm bia đá trên lưng rùa ở chùa Gò Kén

Bước vào chùa Gò Kén, ta sẽ thấy ngay trong sân chùa trước chánh điện một con rùa mang bia đá trên lưng.

Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Điều lạ là trên bia ngoài một số chữ Hán như thường thấy trong các công trình tín ngưỡng cổ, người ta lại thấy những chữ tiếng Pháp. Bia này là gì và những chữ trên đó có ý nghĩa gì?

Chùa Gò Kén - Tây Ninh

 Tui biết chùa Gò Kén đã lâu, trong ký ức của tui đây là ngôi chùa ở hơi xa trung tâm thị xã Tây Ninh và không có gì nổi bật. Vì vậy, gần đây thấy hầu hết các tour du lịch Tây Ninh đều có mục tham quan chùa Gò Kén thì tui nghĩ bụng chắc tại Tây Ninh không có điểm tham quan hấp dẫn nào ngoài núi Bà Đen và Tòa Thánh Cao Đài nên người tổ chức mới điền thêm chùa Gò Kén vô cho nó... kín tour, chớ ở đây đâu có gì đặc sắc.

Tam quan chùa Gò Kén hiện nay. Ảnh: Giang Phương, báo Thanh niên

Tịnh xá Ngọc Xuân - Nơi cưu mang những phận người cơ nhỡ

Du khách đến viếng thăm Long Khánh những năm gần đây thường được giới thiệu 3 ngôi chùa nổi tiếng là chùa Ruộng Lớn, chùa Huyền Trang và tịnh xá Ngọc Xuân. Cả 3 ngôi đều không phải là chùa cổ mà mới được tạo dựng chưa lâu. Chùa Ruộng Lớn khai sơn năm 1984, chùa Huyền Trang năm 2009 và Tịnh xá Ngọc Xuân năm 2015. Chùa Ruộng Lớn được biết đến với kiến trúc và cảnh quan đặc sắc, còn chùa Huyền Trang và tịnh xá Ngọc Xuân có kiến trúc và cảnh quan không quá nổi trội nhưng được biết đến là nơi cưu mang những phận người cơ nhỡ, trong đó chùa Huyền Trang nhận nuôi nhiều trẻ mồ côi còn tịnh xá Ngọc Xuân nhận chăm sóc cho người già neo đơn, không nơi nương tựa.

Tịnh xá Ngọc Xuân.

Những câu chuyện về Nhà Tây núi Thị

Ngày xưa, khi mới xây dựng, ngôi biệt thự hoành tráng trên đỉnh núi Thị nằm một mình giữa rừng cây xanh ngắt tạo nên một cảnh quan độc đáo, gần gũi thiên nhiên và mang tính biệt lập. Thế nhưng sau nửa thế kỷ hoang phế, vẻ đẹp tuyệt vời của sự tách biệt chốn phố xá nhộn nhịp lại trở thành vẻ ma mị hoang vu.

Nhiều năm qua, Nhà Tây núi Thị là một phế tích nằm trơ trọi giữa đỉnh núi, bao phủ bởi rễ cây cổ thụ và rêu phong. Vẻ ngoài ma mị ấy đã thêu dệt nên nhiều câu chuyện rùng rợn được người dân địa phương truyền tai nhau.

Ngôi nhà hoang phế

Nhà Tây núi Thị

Ngôi biệt thự nằm trên đỉnh núi Thị là điểm nhấn nổi bật của núi và của cả khu vực này. Đây là biệt thự kiến trúc Pháp duy nhất của Đồng Nai được công nhận là di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh năm 2012 theo quyết định số 67 ngày 5/10/2012 của chủ tịch UBND tỉnh, với tên gọi là Nhà chủ Công ty cao su SIPH. Thông tin chính thức từ UBND tỉnh Đồng Nai ghi nhận di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật này được xây dựng trong giai đoạn 1930-1937, có quy mô 1 trệt, 1 lầu với tổng diện tích 350 m².

Từ biệt thự trên núi Thị (hiện nay) nhìn ra xung quanh

Hãy nhớ lại hoàn cảnh lịch sử của những thập niên đầu thế kỷ 20, khi công ty SIPH (Societe Internatonale de Plantation d'Heveas: Hiệp hội đồn điền cao su quốc tế) của người Pháp mới được hình thành. Các ông chủ đồn điền cao su SIPH đã chọn khu vực Suối Tre đê quy hoạch thành một khu nghỉ dưỡng lịch lãm mang đậm phong cách Pháp cho chính mình. Nơi đây có độ cao khoảng 200 met, khí hậu mát mẻ. Khu trung tâm là vùng đất bằng phẳng, có bể bơi, nhà hàng, dancing, sân tennis... Xung quanh là các ngọn đồi, bãi cỏ. Hảng chục ngôi biệt thự theo kiến trúc Pháp được xây dựng với đầy đủ tiện nghi. Và xung quanh những biệt thự là bạt ngàn hàng dương rì rào, những cây cổ thụ in bóng.

Núi Thị ở Suối Tre

Trên quốc lộ 1 từ TPHCM hướng về Long Khánh, khi gần tới Suối Tre (~ cây số 1824), nhìn về bên phải ta thấy một ngọn đồi nhô cao. Đó là núi Thị.

Núi Thị không là một danh lam thắng cảnh, không có chiều cao nổi bật. Thậm chí trong Địa chí Đồng Nai không hề nhắc tới tên núi Thị với tư cách là một ngọn núi, mà chỉ nhắc đến với tư cách một điểm chiến sự quan trọng (điều này ta sẽ nhắc đến trong phần sau).

Điều khiến người ta nhớ đến núi Thị là nó rất dễ thấy khi đi trên quốc lộ 1, thấp thoáng trên đỉnh núi là một ngôi biệt thự và cột ăng ten cao vút. Thêm nữa, ngôi biệt thự này đã được đưa vào một cảnh quay trong bộ phim Ván bài lật ngửa (phần cuối Tập 4, Cơn hồng thủy và bản Tango Số 3).

Ngôi biệt thự trên đỉnh núi Thị. Ảnh: Facebook xã An Lộc

Tản mạn ở những ngôi nhà hoang phế Suối Tre (2)

Trừ ngôi biệt thự nêu trong bài trước được tận dụng để làm nơi chứa đồ, nuôi yến; dù cũng không hề được sửa chữa gì hết nhưng ít phần hoang vu vì vẫn có hơi người, các ngôi biệt thự khác xuống cấp trầm trọng và đầy vẻ âm u. Có chăng là các đoàn làm phim tận dụng những nơi này để làm bối cảnh cho những bộ phim ma.

Ngôi biệt thự này lẩn khuất sau những lùm cây rậm rạp

Tản mạn bên ngôi nhà hoang phế ở Suối Tre

Từ hồ Suối Tre, men theo con đường mòn giữa những tán cây và bụi rậm ta sẽ có dịp khám phá những ngôi nhà cổ hoang phế.

Đường mòn đi đến những ngôi nhà hoang

Đó là những ngôi biệt thự do những ông chủ đồn điền cao su người Pháp để lại ở Suối Tre, trong đó khoảng phân nửa được sử dụng lại cho những mục đích khác nhau. Số còn lại hoang phế đã nửa thế kỷ nay.

Lang thang... trong miệng rồng

Núi Long Ẩn được ví như đầu của con rồng mang phước (Phước Long giang, tên xưa của sông Đồng Nai). Cạnh đó là núi Bình Điện, được ví như viên ngọc châu trong miệng rồng. Do đó, ta lên núi Bình Điện chơi được xem như đi lang thang... trong miệng rồng.

Đường lên núi trước đây. 

Ngày xưa chưa có đường nhựa, muốn lên chùa trên núi thì phải leo 100 bậc thang (là tui nghe nói vậy chớ tui lên mấy lần mà... quên đếm, không biết có đúng 100 không). Ngày nay, từ đường Huỳnh văn Nghệ quẹo vô Võ Trường Toản (đường đi Văn miếu Trấn Biên) khoảng 350 met phía bên trái là đường lên chùa Bửu Phong trên núi Bình Điện (phía bên phải là đường lên chùa Long Sơn Thạch Đông trên núi Long Ẩn).

Lang thang... trên đầu rồng

Sông Đồng Nai xưa kia có tên là Phước Long Giang, nghĩa là con rồng mang phước. Con rồng này nằm ở khúc sông đi qua Biên Hòa (bây giờ phải nói là đi qua Trấn Biên mới "phải đạo"). Đầu rồng là núi Long Ẩn ở Bửu Long, đuôi rồng là núi Châu Thới ở Dĩ An. Từ Bửu Long chạy về trung tâm TP Biên Hòa, qua Tân Ba, Hóa An... có những gò nhấp nhô là thân rồng, vẩy rồng.

Ở Bửu Long có 2 ngọn núi: Long Ẩn (nơi khai thác đá) và Bình Điện (có Bửu Phong cổ tự). Người xưa nói rằng núi Long Ẩn là đầu rồng, núi Bình Điện là trái ngọc châu. Tư thế rồng nằm quay đầu về hướng Bắc, ngậm trái ngọc châu Bình Điện. Ngày nay, con đường Võ Trường Toản đi từ hướng đường Huỳnh văn Nghệ vào văn miếu Trấn Biên chia 2 ngọn núi ra hai bên, bên trái là núi Bình Điện, bên phải là núi Long Ẩn.

Đường bộ lên núi Long Ẩn. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Chùa Bửu Phước bên sông Đồng Nai

Chùa Bửu Phước ở xã Bình Lợi, Đồng Nai (huyện Vĩnh Cửu cũ), nằm bên sông Đồng Nai. Bên kia sông là Cù lao Bạch Đằng (thuộc Bình Dương cũ).

Con đường ở trước chùa tên là đường Chùa Bửu Phước luôn. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Chùa Bửu Phước có cách nay vài trăm năm. Năm 1945-1946, theo tinh thần chỉ thị "tiêu thổ kháng chiến", chùa bị thiêu hủy. Sau này được dựng lại tại ấp 5 cách vị trí cũ 500 m. Năm 1998, Ban Hộ tự cùng Phật tử bàn bạc thống nhất dời ngôi chùa về vị trí ban đầu. Chùa được xây dựng trên diện tích 4.300 m².

Chùa Hội Phước, ngôi chùa trong làng bưởi

 Chùa Hội Phước nằm trong khu vực Làng bưởi Tân Triều. Từ ngã tư Bến Cá đi theo hương lộ 9 về hướng làng bưởi Tân Triều, nhà thờ Tân Triều khoảng 800 met, quẹo phải khoảng 400 m sẽ tới chùa.

Đi trên HL 9, thấy cổng này bên tay phải, quẹo vô khoảng 400 met là tới chùa.  Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Chuyện bên dòng sông Buông

Ngoài chuyện địa lý và chuyện thời sự, bên dòng sông Buông còn có những chuyện đáng để kể khác.

Cầu sông Buông, nối Phước Tân và Long Thành. Ảnh: Xây dựng Hữu Lộc

Chuyện chiếc nồi đồng và những truyền thuyết

Người ta kể rằng thuở xưa ở gần đầu nguồn sông Buông có một bến sông mang tên Bến Tượng (chỗ voi tắm). Nơi đây có một tảng đá tròn to, hai bên hông nổi hai quai, phía dưới hơi bầu, nhìn giống như cái nồi đồng. Tảng đá tròn này rời, nhưng tự nhiên lại bị kẹt ở giữa ba mỏm đá châu vào nhau trong thế tam giác. Dưới dòng nước chảy, khối đá có lúc lăn tròn, có khi tự xây tứ phía, nhưng vẫn ở kẹt dưới 3 mỏm đá, không sao xê dịch đi được.

Sông Buông ở Đồng Nai

Sông Đồng Nai là con sông dài nhất hoàn toàn chảy trong nội địa nước Việt Nam. Vậy còn con sông dài nhất hoàn toàn chảy trong nội địa tỉnh Đồng Nai là con sông nào?

Ắt hẳn trong quá khứ con sông này từng giữ vị trí quan trọng, vì nó được nhắc đến trong cả 2 bộ địa chí lớn của triều Nguyễn là Gia Định thành thông chí và Đại Nam nhất thống chí. Trong hai bộ sách trên con sông này được nhắc đến với tên là Bối Diệp giang. Bối Diệp nghĩa là lá buông. Đặt tên như vậy vì hai bên bờ sông có nhiều lá buông.

Một đoạn yên ả trên sông Buông. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Ơ đâu rồi cáp treo núi Bà Rá?

Trong một bài viết liệt kê các hệ thống cáp treo tại Việt Nam, tui có thiếu sót khá lớn là quên kể đến cáp treo núi Bà Rá ở Bình Phước (cũ). Thông tin về cáp treo núi Bà Rá như sau:

Cáp treo núi Bà Rá được khởi công xây dựng tháng 6/2008 với tổng số vốn đầu tư khoảng 80 tỷ đồng, đưa vào sử dụng năm 2010. Tuyến cáp treo này có chiều dài 2.063 mét. Hệ thống cabin có 32 chiếc, chia làm 8 nhóm với 6 chỗ ngồi một cabin. Thời gian cho một hành trình từ ga đầu tiên dưới chân núi đến ga cuối trên đỉnh núi là 12 phút.

Cáp treo núi Bà Rá. Ảnh: Vietnam Tourism