Sức hấp dẫn của ngôi làng giữa phố

Ở làng Ớp (phường Pleiku, Gia Lai) từ khung cảnh thiên nhiên, những lễ hội văn hóa truyền thống đặc sắc dưới mái nhà rông của đồng bào Gia Rai đang thu hút đông đảo du khách đến khám phá, trải nghiệm.

Ngôi làng Gia Rai giữa phố

Mặc dù nằm trong đô thị đông đúc, nhưng làng Ớp lại được bao bọc bởi thung lũng Ia Lâm và 2 con suối Ia Nin và Ia Năk trong vắt, ngày đêm róc rách, hiền hòa khiến khung cảnh càng nên thơ, bình yên.

Đặc biệt, đây là nơi sinh sống của hơn 650 nhân khẩu, đa số là đồng bào Gia Rai. Dân làng đoàn kết, gắn bó cùng nhau bảo tồn nguyên vẹn không gian văn hóa cồng chiêng, nhà rông, nghề thủ công truyền thống cùng nhiều lễ hội dân gian.

Làng Ớp thu hút khách du lịch bởi nét văn hóa truyền thống được giữ nguyên vẹn giữa nhịp sống hiện đại.

Không resort, không show diễn: Ngôi làng cao nguyên vẫn khiến khách Tây mê mẩn

Là một trong những địa phương còn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống gắn với không gian sinh hoạt, phong tục của đồng bào Gia Rai, người làng Kép, xã Ia Ly, tỉnh Gia Lai đang “níu chân” du khách quốc tế từ những trải nghiệm giản đơn mà sâu sắc.

Chạm vào bản sắc

Dưới ánh nắng chiều tháng Tư như rót mật trên mái nhà rông sừng sững, những bức tượng gỗ trầm mặc trong khu nhà mồ. Ở một góc làng, người phụ nữ Gia Rai chậm rãi bên khung dệt, người đàn ông tỉ mẩn chuốt từng sợi nan để đan gùi…

Buổi tối, bên ánh lửa bập bùng và ché rượu cần thơm phức, các chàng trai đánh cồng chiêng, các cô gái múa xoang uyển chuyển… Sự bình dị ấy nơi đại ngàn lại có sức hút đặc biệt đối với nhiều du khách quốc tế khi đến với du lịch cộng đồng trên cao nguyên Gia Lai. Họ không chỉ được nghe, nhìn mà còn có cảm giác như được “chạm” vào bản sắc.

Phụ nữ Gia Rai chậm rãi se bông, dệt vải trong ngôi nhà sàn làng Kép 1, xã Ia Ly. Ảnh: Ngọc Thu

Ngôi làng cổ dưới chân núi Chư Mom Ray

Làng Ba Rờ Gốc, xã Sa Thầy, tỉnh Quảng Ngãi nằm nép mình dưới chân dãy núi Chư Mom Ray hùng vĩ. Trải qua nhiều biến chuyển của thời gian, nhưng nơi đây vẫn gìn giữ được những nét văn hóa đặc trưng riêng có cộng đồng người Gia Rai.

Làng Ba Rờ Gốc nằm nép mình dưới chân dãy núi Chư Mom Ray hùng vĩ và nơi đây còn lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của người Gia Rai. (Ảnh: Ngọc Chí)

Lễ cầu hôn theo chế độ mẫu hệ của người Jrai

Nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc bản địa, gắn với phát triển du lịch cộng đồng, Lễ cầu hôn (Lễ ăn hỏi) truyền thống của người Jrai vừa được phục dựng tại làng Ơp, phường Pleiku, tỉnh Gia Lai. Lễ phục dựng không chỉ tái hiện sinh động một nghi lễ tiêu biểu trong đời sống hôn nhân của người Jrai theo chế độ mẫu hệ, mà còn góp phần giới thiệu những nét văn hóa đặc sắc của cộng đồng cư dân bản địa trên cao nguyên Gia Lai đến với du khách. 

Nghi thức đeo vòng đồng đính ước - thể hiện lời ước hẹn bền chặt của đôi trai gái tại Lễ cầu hôn (Lễ ăn hỏi) của người Jrai tại tỉnh Gia Lai.

Gia Lai ra mắt Câu lạc bộ Cồng chiêng làng Krái

Ngày 30/12, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai phối hợp với UBND xã Chư Păh đã tổ chức ra mắt Câu lạc bộ Cồng chiêng làng Krái với 45 thành viên.

Các thành viên Câu lạc bộ Cồng chiêng làng Krái trình diễn cồng chiêng

Làng Krái (xã Chư Păh, tỉnh Gia Lai) hiện có 188 hộ với 1.010 người dân, trong đó, đồng bào Gia Rai chiếm 80%. Thời gian qua, các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được người dân trong làng gìn giữ và phát huy.

Ia Nueng chung tay góp sức làm du lịch cộng đồng

Trên cao nguyên Pleiku tỉnh Gia Lai có một "đôi mắt", đó là Biển Hồ Tơ Nưng, với hàng mi xanh là rừng thông quanh năm rì rào gió hát. Làng Ia Nueng của bà con dân tộc Jarai ở kề bên hàng mi ấy, như lọn tóc mai xòa xuống gương mặt phố núi Pleiku.

Đến với Gia Lai, du khách hãy ghé thăm Ia Nueng mộc mạc, chân thành, sâu lắng - một điểm sáng về nông thôn mới kiểu mẫu, đang nỗ lực chuyển mình thành làng văn hóa du lịch cộng đồng hấp dẫn.

Không còn hình ảnh xóm làng lam lũ, Ia Nueng hôm nay khoác lên mình một diện mạo mới với những con đường bê tông sạch sẽ, những ngôi nhà khang trang, nhưng vẫn vẹn nguyên hồn cốt của một bản làng Tây Nguyên truyền thống. Nơi đây, người Jarai chiếm gần 97% dân số, đã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu từ năm 2019. Vượt qua những ảnh hưởng của đô thị hóa, Ia Nueng vẫn giữ được nét mộc mạc, hoang sơ với những di sản văn hóa truyền thống quý báu.

Plei Ơi Nơi lưu giữ “di sản trong di sản”

Vua Lửa (Pơtao Apui) là hiện tượng văn hóa, tín ngưỡng đặc biệt, vừa mang tính huyền thoại, tâm linh huyền bí, vừa thể hiện đặc trưng văn hóa, lịch sử xã hội của người Gia Rai. Di tích lịch sử quốc gia Plei Ơi gắn liền với vua Lửa và Lễ Cầu mưa của Yang Pơtao Apui là một di sản mang dấu ấn riêng, với tính chất “di sản trong di sản.”

Đồng bào Gia Rai xã Ayun Hạ, huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai sinh hoạt văn nghệ sau khi kết thúc phần Lễ cúng cầu mưa

Món cà đắng lòng gà bọc lá chuối của người Jrai

Ẩm thực của người Jrai ở Gia Lai luôn độc đáo với những món ăn ngon, dân dã, đậm nét truyền thống. Trong số đó, món cà đắng lòng gà bọc lá chuối nổi bật như một biểu tượng của sự sáng tạo và gắn kết với thiên nhiên.

Bữa cơm gia đình thết đãi khách của người Jrai ngoài cơm lam gà nướng còn có món cà đắng lòng gà bọc lá chuối. Ảnh: Hồng Điệp

Cà đắng đùm lá chuối - món ăn dân dã của người Jrai

Ẩm thực của người Jrai - dân tộc thiểu số đông nhất tại tỉnh Gia Lai - luôn mang đậm dấu ấn độc đáo với những món ăn dân dã nhưng đậm chất văn hóa truyền thống.

Các nguyên liệu tự nhiên được trộn đều cho ra món cà đắng, lòng gà đùm lá chuối - Ảnh: TTXVN

Về làng thưởng thức thịt heo gác bếp

Nói đến văn hóa ẩm thực của đồng bào Jrai tại thị xã Ayun Pa (tỉnh Gia Lai) không thể không nhắc đến thịt heo gác bếp. Với hương vị thơm ngon, béo ngậy, thịt heo gác bếp đã thành một đặc sản mà bất kỳ ai khi xuống buôn làng ngày Tết đều muốn một lần thưởng thức và cảm nhận.

Chị Nay H'Tó (buôn Phu Ma Miơng, xã Ia Rtô) khởi nghiệp với thịt heo gác bếp và rượu cần. Ảnh: Vũ Chi

Lễ Tạ ơn nông nghiệp trong đời sống văn hóa người Gia Rai

Trong đời sống văn hóa tinh thần của các dân tộc ở Kon Tum nói chung và người Gia Rai ở huyện Sa Thầy nói riêng, lễ hội luôn giữ vai trò quan trọng trong cộng đồng. Đồng bào tổ chức nhiều nghi lễ lớn nhỏ và các lễ hội liên quan đến vòng đời người, đến chu trình sản xuất nông nghiệp,…; Trong đó, Lễ Tạ ơn (tiếng Gia Rai gọi là Tợ Gũ Mã Bruã) là một trong những nghi lễ nông nghiệp được đồng bào Gia Rai ở làng Chốt, thị trấn Sa Thầy tổ chức với quy mô gia đình.

Vợ chồng gia chủ tổ chức Lễ Tạ ơn chọn chỗ đất trống, đẹp để dựng cây nêu

Độc đáo lễ cúng chiêng mới của đồng bào Jrai

Trong văn hóa người Tây Nguyên, cồng chiêng là món ăn tinh thần không thể thiếu tại các lễ, hội. Hiện tại các buôn làng ở Gia Lai có những bộ cồng chiêng tuổi đời hàng chục thậm chí hàng trăm năm, ghi dấu biết bao thay đổi của đồng bào nơi đây.

Các thành viên của CLB Cồng chiêng buôn Ama Djơng, phường Đoàn Kết, thị xã Ayun Pa (Gia Lai) làm lễ cúng chiêng mới. Ảnh: Hồng Điệp - TTXVN

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc cũng như gìn giữ âm vang cồng chiêng luôn được đồng bào Tây Nguyên chú trọng, đặc biệt khi có bộ cồng chiêng mới, bà con ăn mừng như được Yang (thần linh) ban thêm của cải, may mắn, sức khỏe.

Đánh thức tiềm năng du lịch ở Ia Chim

Xã Ia Chim (thành phố Kon Tum) có nhiều nguồn tài nguyên thu hút du lịch như lòng hồ Ia Ly, những vườn cây ăn quả và những giá trị văn hóa giàu bản sắc của cộng đồng người Gia Rai.

Cách trung tâm thành phố khoảng 10 phút đi xe máy, xã Ia Chim có những tiềm năng, lợi thế to lớn để phát triển các loại hình du lịch như: Địa thế thuận tiện, cảnh quan tươi đẹp, sơn thủy hữu tình của lòng hồ thủy điện Ia Ly; người dân hiền hòa, thân thiện và còn lưu giữ những nét văn hóa giàu bản sắc cùng với nhiều ngành nghề thủ công truyền thống như đan lát, dệt thổ cẩm, tạc tượng gỗ, làm rượu cần và các sản phẩm thủ công từ tre nứa.

Không những thế, những năm gần đây Ia Chim còn được biết đến là vựa trái cây lớn của thành phố Kon Tum với nhiều chủng loại như sầu riêng, bơ, cam, bưởi, ổi, thanh long. Đây là những yếu tố để các cấp ủy, chính quyền địa phương góp phần đưa du lịch Ia Chim phát triển lên tầm cao mới trong tương lai.

Học sinh tham gia hoạt động ngoại khóa tại điểm du lịch của HTX Nông nghiệp và Du lịch Ia Chim. Ảnh: NB

Nghề làm gốm truyền thống của người Gia Rai

Làm gốm là một trong những nghề truyền thống của người Gia Rai mà lâu nay ít người nhắc đến. Trải qua những thăng trầm, người Gia Rai vẫn giữ gìn nét độc đáo của nghề gốm và được trao truyền qua bao thế hệ.

Nghệ nhân Rơ Châm Hinh (đứng) và nghệ nhân Rơ Châm Xuyên (Ảnh: Xuân Toản)

Đồng bào Gia Lai cúng cầu mưa trên núi thần Chư Tao Yang

Vào dịp lễ 30.4 và 1.5 hàng năm, đồng bào huyện Phú Thiện, Gia Lai tổ chức lễ cúng cầu mưa “Yang Pơtao Apui” trên đỉnh núi thiêng Chư Tao Yang.

Khách du lịch khám phá vẻ đẹp thổ cẩm, may mặc của người Jrai. Ảnh: Thanh Tuấn

Lễ cúng cầu mưa là nét đẹp văn hóa độc đáo của người Jrai bản địa sống lâu đời dưới các ngọn núi. Dịp nghỉ lễ 30.4 và 1.5, diễn ra lễ hội cầu mưa, UBND huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai mong muốn giữ gìn nét bản sắc văn hóa cũng như tăng cường thu hút khách du lịch.

Độc đáo làng Việt: Làng giữa phố

Giữa phố núi Pleiku (Gia Lai) có một ngôi làng của người Jrai. Làng có tên gọi là Pleiku Roh thuộc P.Yên Đỗ. Mặc dù ở giữa phố thị nhưng ngôi làng độc đáo này vẫn giữ được nét truyền thống đặc sắc của người Jrai.

Những năm gần đây, quá trình đô thị hóa đã khiến kiến trúc của Pleiku Roh cũng như nhiều ngôi làng của các cư dân bản địa ở Gia Lai và khu vực Tây nguyên bị ảnh hưởng khá mạnh. Ít dần đi những mái nhà rông, căn nhà sàn nhưng từ sâu thẳm, những cộng đồng làng như Pleiku Roh vẫn luôn chất chứa những mạch nguồn mạnh mẽ, là một điển hình về bảo tồn văn hóa truyền thống bản địa.

Một góc làng Pleiku Roh

Về thăm làng du lịch Bar Gốc

Từ năm 2019 đến nay, UBND huyện Sa Thầy phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai Đề án “Làng truyền thống của các DTTS trên địa bàn tỉnh”, trong đó chọn làng Bar Gốc, xã Sa Sơn làm thí điểm.

Sự tích làng Bar Gốc

Chúng tôi đến thăm làng Bar Gốc khi ráng chiều bắt đầu ngả sang màu vàng sẫm. Đây là ngôi làng của người dân tộc Gia Rai (nhánh Aráp) nằm dưới chân núi Chư Nang Brai của Vườn Quốc gia Chư Mom Ray với tiềm năng về đa dạng sinh học, nhiều thác nước, hang động, đỉnh núi, khu bãi thú, đồng cỏ và những khu rừng hoang sơ đẹp như những bức tranh thủy mặc. Đặc biệt, địa hình của làng bằng phẳng, đường giao thông thuận lợi, người dân có ý thức trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Tâm sự với chúng tôi, ông A Đih (80 tuổi, làng Bar Gốc) kể: Từ ngàn xưa, người Gia Rai đã sinh sống quanh các dãy núi này rồi. Nhưng một hôm, trời mây vần vũ, dân làng kéo nhau đi tìm nơi có hang đá, cây cối cổ thụ để tránh bão tố cuồng phong. Khi đi đến chỗ ở bây giờ, người dân gặp rất nhiều gốc cây cổ thụ thân to mấy người ôm không xuể, xung quanh có nhiều thân cây leo rậm rạp, nên dân làng vào các gốc cây đó trú mưa. Sau cơn mưa, dân làng thấy nơi đây khá bằng phẳng, cây cối tốt tươi, nên thống nhất dừng chân để lập làng. Với ngôn ngữ của người Gia Rai, Bar có nghĩa là sợi dây, Gốc có nghĩa là gốc cây rừng, nên Bar Gốc là sợi dây cuốn quanh gốc cây rừng để con người có thể vào đó trú ngụ. Và từ đó, người dân đặt tên cho làng là Bar Gốc.

Bà Y Vỹ dệt vải cốt để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Gia Rai. Ảnh: TVP

Ân tình Ia Nil

Dòng suối Ia Nil vẫn âm thầm chảy, lặng lẽ ôm trọn làng Ốp (phường Hoa Lư, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai) bao đời. Trải qua biến thiên thời gian, người Jrai nơi đây vẫn gắn chặt đời mình với chứng tích của những ngày đầu lập làng.

Gần 60 mùa rẫy, già làng Siu Núi đã gắn bó đời mình với những vui buồn bên dòng suối Ia Nil. Ông kể: “Tôi sinh ra đã có dòng suối này. Ngọn nguồn câu chuyện về dòng suối có thể chẳng ai còn nhớ tường tận. Nhưng có một điều đặc biệt là người Jrai chúng tôi đã ăn đời ở kiếp hai bên dòng suối. Nó bảo bọc người làng chúng tôi bao đời nay như một người mẹ hiền. Ân tình ấy chúng tôi mãi trân trọng”.

Già làng Siu Núi (làng Ốp, phường Hoa Lư, TP. Pleiku) đã gắn bó với dòng suối Ia Nil gần 60 năm. Ảnh: Trần Dung

Đàn T’rưng của người Gia Rai

Với người Gia Rai ở làng Chốt (thị trấn Sa Thầy, huyện Sa Thầy), đàn T’rưng là nhạc cụ quen thuộc gắn bó mật thiết trong đời sống sản xuất, sinh hoạt văn hóa tinh thần của dân làng. Mọi người không chỉ sử dụng đàn T’rưng trong các dịp lễ hội mà còn sử dụng ở nương rẫy để bảo vệ mùa màng trước muông thú và để giao lưu trong cộng đồng, phục vụ các sinh hoạt văn hóa, sau một ngày lao động vất vả.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống chế tác các nhạc cụ truyền thống của dân tộc ở làng Chốt, Nghệ nhân ưu tú A Huynh (39 tuổi) hiểu rõ đàn T’rưng có vai trò và ý nghĩa quan trọng như thế nào đối với người dân trong làng. A Huynh nhớ lại, khi còn nhỏ, lúc cùng cha mẹ lên rẫy, anh đã nhìn thấy đàn T’rưng ở trong chòi rẫy của hầu hết các gia đình trong làng.

Nhà sàn truyền thống ở làng Kleng

Trải qua bao thăng trầm của cuộc sống cùng sự phát triển của xã hội, nhiều hộ dân người Gia Rai ở làng Kleng (thị trấn Sa Thầy, huyện Sa Thầy) vẫn gìn giữ được bản sắc riêng, sống và sinh hoạt trong những ngôi nhà sàn truyền thống của dân tộc mình. Xen kẽ với những ngôi nhà được xây dựng kiên cố bằng gạch và xi măng là những ngôi nhà sàn được làm bằng gỗ theo lối kiến trúc truyền thống của người Gia Rai góp phần tô đẹp thêm cho ngôi làng. 

Ngồi bên bếp lửa ở góc nhà sàn, bà Y Chép (56 tuổi) vừa địu đứa cháu ngoại đang ngủ trên lưng vừa chuẩn bị bữa cơm chiều cho gia đình. Bà cặm cụi lấy tay vun củi cho ngọn lửa cháy đều. Bên hơi ấm từ bếp lửa, đứa cháu ngoại của bà cũng ngủ ngoan hơn. 

Ngôi nhà sàn này đã gắn bó với bà Y Chép cùng các thành viên trong gia đình hơn 26 năm nay. Ngôi nhà nằm giữa khu vườn rộng với nhiều cây xanh xung quanh, được thiết kế theo kiểu nhà sàn truyền thống của người Gia Rai gồm 3 phần: nhà chồ (phần hiên phía trước) dài 4m, rộng 3m; nhà ngang (7 gian) dài 14m, rộng hơn 4m và nhà nhỏ phía sau dài 4m, rộng 4m. 

Ngôi nhà có phần sàn cao hơn mặt đất khoảng 1,5m. Phần khung chính của ngôi nhà được làm từ gỗ cà chít; phần khung cửa được làm bằng gỗ bò ma và những tấm ván sàn được làm từ gỗ pờ lũ. Đây đều là những loại gỗ quý, có ưu điểm nhẹ và chống mối mọt rất tốt, thường được người Gia Rai sử dụng để dựng nhà ở, làm kho lúa và nhà rông cho làng.