Ngựa của tướng quân Phạm Kiệt

“Xuống ngựa buộc cương nở nụ cười/Tiếng gà giục giã hết canh tư/ Người sau bước tiếp, người đi trước/ Thơ đến chào xuân, đã mấy mươi” - bài thơ hồi ức về ngựa ở Liên khu 5 của cụ bà Phạm Thị Trinh vẫn còn nhiều người thuở chiến khu nhớ.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp trên lưng ngựa đi thị sát Chiến dịch biên giới. Thời chống Pháp, phần lớn các chỉ huy chiến trường đều đi ngựa để thị sát chiến trường Ảnh: Tư liệu

Thời chống Pháp, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đồng chí Võ Chí Công, Nguyễn Chánh, Nguyễn Sơn đều cưỡi ngựa thị sát mặt trận. Con ngựa Hồng Tía của Phạm Kiệt khá nổi tiếng.

Cu Đê - Hải Vân: Trạm dừng suy tưởng

Dưới chân đèo Hải Vân hùng vĩ, có một điểm dừng chân lặng lẽ đã đi vào thơ của danh sĩ Phan Thanh Giản, người từng giữ chức Bố chính ở Quảng Nam.

Bản đồ cổ đèo Hải Vân của tác giả Nguyễn Huy Quýnh, thế kỷ 18.

Hành trình nghỉ chân Cu Đê, vượt đèo Hải Vân của Phan Thanh Giản là một cuộc hành trình nội tâm đầy suy tưởng, nơi cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ hòa quyện với tâm trạng của một kẻ sĩ trên đường công cán, mang theo nỗi niềm thời thế.

Truông Vực Rắn ở vùng đất Quảng Nam xưa

Hiện nay trong dân gian xứ Quảng vẫn nhắc tới khá nhiều truông như truông Phường Rạnh, truông Nông Sơn (Nông Sơn), truông Dài (Tam Kỳ), truông Sứ, truông Nước (Duy Xuyên, Quế Sơn), truông Tranh (Hòa Vang)... mà ít người biết đến truông Vực Rắn - một cánh truông lớn của vùng đất Quảng Nam xưa.

Một góc đường qua truông Vực Rắn xưa

Chợ Trạm dưới bóng thời gian

Dưới bóng thời gian ngàn năm xứ Quảng, chợ Trạm (xã Núi Thành) là chứng nhân bản địa của sự kết nối địa lý, văn hóa, thương mại nơi phía Nam sông Tam Kỳ, gắn với địa danh lịch sử trạm Nam Vân - điểm dừng chân của thương nhân lữ khách thời nhà Nguyễn.

Chợ Trạm Núi Thành hiện nay.

Sân bay Đà Nẵng - mắt xích chiến lược trên bầu trời Đông Dương

Trong lịch sử hàng không Đông Dương giai đoạn đầu thế kỷ 20, nếu sân bay Gia Lâm (Hà Nội) và Tân Sơn Nhất (Sài Gòn) được ví như hai đầu cầu bận rộn, thì sân bay Tourane (Đà Nẵng) chính là “viên gạch nối” quyết định sự vận hành của toàn bộ hệ thống.

Sân bay quốc tế Đà Nẵng. Ảnh: THÀNH LÂN

Dựa trên những cứ liệu từ công trình “The Hopes and the Realities of Aviation in French Indochina, 1919 - 1940” của Gwendolyn Linda Wright, hình ảnh sân bay Tourane không chỉ là điểm dừng chân có tính kỹ thuật, mà còn là một mắt xích chiến lược trong tham vọng chinh phục bầu trời Đông Dương của người Pháp.

Đồ án sân bay Đà Nẵng năm 1974

Các kiến trúc sư, nhà nghiên cứu lịch sử và các nhà lãnh đạo, quản lý của thành phố đều thống nhất nhận định rằng, Đà Nẵng có tính chất là một đô thị sân bay.

Sân bay Đà Nẵng chính thức khánh thành ngày 2/5/1929. Thư viện Quốc gia Pháp.

Xét trong tiến trình lịch sử thành phố, tính chất đô thị sân bay dần hình thành, bắt đầu từ những năm 1940 khi quân Nhật đóng quân, ưu tiên mở rộng sân bay Đà Nẵng và tiếp nối đến thời kỳ quân đội Mỹ chiếm đóng đến năm 1975.

Trong đó một câu chuyện chưa được nhắc đến là việc kiến trúc sư Nguyễn Văn Hoa với đồ án kiến trúc nhà ga sân bay Đà Nẵng năm 1974 - một mốc thời gian mà khi đọc lên chúng ta liền nghĩ đến sự “bất thành” của nó.

Cụ Phạm Phú Thứ với thương vụ bí mật mua súng

Trong hành trình Đông - Tây của mình, Phạm Phú Thứ là một trong số rất ít đại thần triều Nguyễn sớm đối diện trực tiếp với một thực tế gây chấn động tư duy, khi cụ nhận thấy rằng sức mạnh quân sự của phương Tây không chỉ nằm ở tàu chiến hay đại bác, mà còn ở việc vũ khí cá nhân là thứ tối ưu của người lính. Trong khi quân đội triều đình nhà Nguyễn chỉ có súng điểu thương vô cùng lạc hậu và rất thiếu thốn.

Phái đoàn Phạm Phú Thứ và Ngụy Khắc Đản đi Tây. Ảnh: Tư liệu

Nỗi ưu tư đó của một đại thần theo ông đến cuối đời và đó cũng là lý do vua Tự Đức giao cho ông bí mật đi mua súng của phương Tây trang bị cho quân đội triều đình, điều mà cho đến nay chưa thấy chính sử triều Nguyễn đề cập đến.

Làng nghề đá xứ Quảng

Gần bốn thế kỷ trôi qua, từ những người thợ làng Quán Khái thuở đầu đến các nghệ nhân Non Nước hôm nay, một làng nghề đá truyền thống của xứ Quảng đã được gây dựng và gìn giữ.

Khai thác đá ở Ngũ Hành Sơn dưới thời Pháp. Ảnh tư liệu

Mỗi nhát đục, nét chạm không chỉ tạo nên tác phẩm tinh xảo mà còn khắc sâu trong đó hồn quê, bản sắc văn hóa và sức sống bền bỉ của dân tộc.

Xóm Đồng Bồ Mưng - căn cứ của lòng dân

Giữa vùng đất Điện Thắng xưa, có một xóm nhỏ bên dòng sông Tứ Câu: xóm Đồng Bồ Mưng - một địa danh bình dị mà thiêng liêng, đã trở thành căn cứ của lòng dân, nơi nuôi giấu, che chở cán bộ cách mạng suốt những năm tháng kháng chiến chống Mỹ.

Cây cổ thụ đánh dấu địa điểm hầm bí mật năm xưa tại xóm Đồng Bồ Mưng. Ảnh: H.S

Xóm Đồng Bồ Mưng nằm phía đông làng, bắc giáp sông Tứ Câu, đông giáp Điện Ngọc, nam giáp làng Viêm Tây - nay là khối phố Bồ Mưng 2, phường Điện Bàn Bắc, Đà Nẵng.

Cây đa làng Phong Hồ

Với người dân làng Phong Hồ (nay thuộc khối phố 2A, phường Điện Bàn Đông) cây đa đầu làng là biểu tượng hồn quê sâu nặng gắn bó cùng bao kỷ niệm buồn vui của người làng từ thời thơ ấu cho đến lúc trưởng thành.

Cây đa làng Phong Hồ - biểu tượng hồn quê sâu nặng. ẢNH: SONG THANH

Trương Bá Huy - Khí tiết giữa phong ba

Từ phong trào kháng thuế năm 1908 đến khởi nghĩa Duy tân 1916, cuộc đời Trương Bá Huy là bản hùng ca về lòng yêu nước và khí tiết của người Quảng. Ông sống trọn một đời vì dân, vì nước, và ra đi nơi ngục tù, để lại tấm gương trung liệt sáng mãi với thời gian.

Những người tham gia phong trào kháng thuế bị bắt năm 1908. Ảnh tư liệu

Đây miền Ô Gia

Nhận lời mời của bạn tâm giao, tôi chạy xe máy hơn 50 cây số về xã Đại Cường, Đại Lộc (cũ). Xe qua cầu An Bình êm ru. Tôi ngồi đằng sau xe, hỏi bạn: “Chừ đi đâu?”. Bạn quay lại cười phấn khích trong gió: “Về Ô Gia…”.

Tam quan Lăng mộ Hà Quốc Công nơi xứ đất Cây Gạo, nay thuộc xã Vu Gia. Ảnh: N.H

Một chí sĩ Duy Tân xứ Quảng

Những năm đầu thế kỷ 20, thực dân Pháp cơ bản đã đặt được nền đô hộ ở nước ta, nhiều phong trào yêu nước liên tục diễn ra. Từ một nhà Nho ở vùng quê nghèo xứ Quảng, cụ Lương Đình Thực đã nhanh chóng trở thành nhân tố quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916.

Dâng hương tưởng niệm tại Bia Tri ân các bậc sĩ phu yêu nước. Ảnh: Tâm Đan

Di tích tín ngưỡng ở Cù Lao Chàm

Cù Lao Chàm - xã Tân Hiệp như một viên ngọc xanh được thiên nhiên và thời gian gìn giữ. Đây là một quần đảo trải dài theo hình cánh cung gồm 8 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó hòn Lao có diện tích lớn nhất và là nơi còn nhiều di tích tín ngưỡng.

Miếu Hiệp Hòa, Bãi Làng với phần đuôi mỗi vồng ngói âm dương được gắn vỏ điệp xà cừ. Ảnh: T.T.H.P

Cù Lao Chàm được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Với sự quan tâm bảo tồn, phát triển, Cù Lao Chàm vẫn còn bảo lưu được nhiều giá trị văn hóa bản địa, trong đó có văn hóa kiến trúc. Bất luận là kiến trúc dân dụng hay tín ngưỡng thì các di tích ở đây vẫn phản ánh hơi thở của văn hóa biển đảo.

Văn chỉ Minh Hương - di tích Nho học ở Hội An

Văn thánh miếu Minh Hương, còn có tên gọi khác là Văn chỉ Minh Hương được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ 18, hiện tọa lạc tại số 20 đường Phan Châu Trinh, phường Hội An, thành phố Đà Nẵng.

Bình phong di tích Văn chỉ Minh Hương. Ảnh: T.P

Đây là thiết chế văn hóa tín ngưỡng do cộng đồng làng Minh Hương ở Hội An xây dựng để thờ Khổng Tử cùng Tứ phối, các vị tiên triết, tiên hiền, tiên nho và những vị có học, đỗ đạt cao trong làng Minh Hương vào nửa cuối thế kỷ 19.

Nghề nung vôi xưa ở Hội An

Có một thời, khói lửa nung vôi đã để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức của bao thế hệ người dân phố Hội. Đến nay nghề nung vôi truyền thống bị mai một, nhưng dư âm của nó vẫn còn hiển hiện trong nếp sống, trên mảng tường vôi vàng úa của những công trình kiến trúc.

Lò nung vôi ở Thanh Hà khoảng năm 1940. Ảnh: Jean-Yves Claeys

Cầu Sông Hàn: Lịch sử và biểu tượng

Việc khởi công xây dựng cầu Sông Hàn ngày 2/9/1998 là một trong những quyết định đột phá, mang tính biểu tượng, mở màn cho sự phát triển mạnh mẽ của Đà Nẵng sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương (1997).

Cầu Sông Hàn quay mỗi đêm là một nét văn hóa, một dấu ấn đặc trưng của thành phố. Ảnh: NGUYỄN TRÌNH

Công trình không chỉ giải quyết bài toán giao thông chiến lược, nối liền trục đường Lê Duẩn (bờ Tây) và Phạm Văn Đồng (bờ Đông), mà còn góp phần mở rộng không gian đô thị, làm thành phố “sáng hẳn lên”.

Món hết cơm ngày mưa dầm

Cuối thu, đất trời miền Trung trắng xóa những cơn mưa; mưa thối đất, nước chảy không kịp rút và rồi lũ lụt tràn về, ngập đầy đường quê ngõ phố. Những ngày mưa dầm dề ấy vẳng trong tôi nỗi nhớ về bữa cơm rau mắm ngày còn quây quần bên cha mẹ cùng anh chị em.

Mắm dưa - món hết cơm ngày mưa dầm.

Lo đủ đầy cho cả bảy đứa con đang tuổi ăn tuổi lớn, lại được cho học hành tử tế, cha mẹ tôi phải vất vả và giỏi xoay xở đến nhường nào. Mẹ tôi bên cạnh việc phụ với cha lo đủ cơm áo cho đàn con, người phải mở thêm tại nhà quầy tạp hóa nho nhỏ để có thêm đồng ra đồng vào.

Nghề làm thúng chai ở Làng Phú Mỹ

Nghề làm thúng chai ở làng Phú Mỹ, xã An Dân, tỉnh Phú Yên (nay là xã Tuy An Bắc, tỉnh Đắk Lắk) có truyền thống lâu đời. Nơi đây sản xuất ra những chiếc thúng để ngư dân đi biển đánh bắt hải sản.

Quét dầu rái - một công đoạn trong quá trình sản xuất thuyền thúng truyền thống. Ảnh: PHẠM HƯNG

Ngọt ngây bắp luộc ở núi

Ngang qua miền cao nguyên lộng gió, có một đoạn đường mà chúng tôi tự đặt tên là “đường bắp luộc”. Đoạn đường thuộc quốc lộ 26, xuất phát từ tỉnh Đăk Lăk, thông thương với các tỉnh duyên hải lân cận.

Cung đường “bắp luộc” thuộc quốc lộ 26, xuất phát từ tỉnh Đăk Lăk, đường lên núi xuống biển, thông thương với các tỉnh duyên hải lân cận. Ảnh: L.D.B