Khi mưa không thuận, gió chưa hòa - đồng bào Pa Cô cúng Thần Nước

Lễ cúng Thần Nước của đồng bào Pa Cô ở A Lưới (TP. Huế) được tổ chức vào các năm "mưa không thuận, gió chưa hòa" và xảy ra nhiều thiên tai liên quan đến nước. Lễ cúng Thần Nước được tổ chức với các nghi thức và lễ vật rất đặc biệt.

Đồng bào Pa Cô chuẩn bị vật phẩm để thực hiện nghi Lễ cúng Thần Nước

Tại xã vùng cao A Lưới 1, đồng bào Pa Cô (nhánh địa phương thuộc dân tộc Tà Ôi) vẫn còn lưu giữ nguyên bản Lễ cúng Thần Nước. Nét độc đáo ở chỗ Lễ cúng Thần Nước chỉ được tổ chức vào các năm mưa không thuận, gió chưa hòa và xảy ra nhiều thiên tai liên quan đến nước. Lễ cúng Thần Nước được tổ chức với các nghi thức và lễ vật rất đặc biệt.

Năm 2025 là một năm mà đồng bào Pa Cô ở vùng cao A Lưới nói riêng và nhiều vùng quê trong cả nước nói chung, phải trải qua nhiều thiên tai liên quan đến nước, như: Lũ lụt, sạt lở, giông bão… Để cầu cho mưa thuận gió hòa, các già làng, trưởng bản, Người có uy tín ở xã A Lưới 1 đã họp bàn thống nhất tổ chức Lễ cúng Thần Nước.

Trung tuần tháng 12/2025, đồng bào Pa Cô chính thức khai Lễ cúng Thần nước ở Làng A Năm, xã A Lưới 1. Ngày khai Lễ, cùng tiếng trống, tiếng chiêng vang lên ở sân Târ Đah, các già làng: Quỳnh Quyên, Quỳnh Lá, Quỳnh Sao, Quỳnh Thư… cùng đại diện 6 dòng họ trong làng đã sẵn sàng cho nghi lễ cúng Dàng Xứ - vị thần tối cao, cai quản toàn bộ không gian sinh tồn của bản. Cúng Dàng Xứ là nghi lễ mở đầu trong Lễ cúng Thần Nước của đồng bào Pa Cô ở vùng cao A Lưới.

Mâm cỗ cúng được bày trên một con bè nhỏ rồi gửi vào dòng sông linh thiêng

Nghi lễ cúng Dàng Xứ được tiến hành trang nghiêm dưới sự chủ trì của các già làng, Người có uy tín với lời trình báo các đấng thần linh, lời xin phép tổ tiên cho làng được tổ chức lễ lớn. Lễ cúng Dàng Xứ cũng là lời tạ ơn sự che chở của đấng thần linh dành cho đồng bào Pa Cô từ bao đời nay.

Nghệ nhân Ưu tú Ta Dưr Tư (Hồ Thị Tư), người tham gia xây dựng kịch bản Lễ cúng Thần Nước ở xã A Lưới 1 cho biết: “Từng bước cúng đều được lưu truyền cẩn trọng. Không được làm sai. Không được giản lược. Lễ cúng Thần Nước đã thành luật tục của làng. Từ họp bàn cộng đồng, quét dọn, vệ sinh bản làng... mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa răn dạy, nhắc con cháu biết đoàn kết, biết yêu thương, đùm bọc lẫn nhau”.

Trong Lễ cúng Thần Nước, tiếng chiêng, tiếng trống hòa cùng điệu múa truyền thống vang vọng giữa núi rừng Trường Sơn. Không gian lễ hội trở thành sợi dây kết nối giữa con người với thần linh, giữa hiện tại với quá khứ.

Khi phần cúng Dàng Xứ kết thúc, đoàn người tiến ra bến sông thiêng A Lin, ở làng A Năm. Đây là nơi diễn ra nghi lễ quan trọng nhất - Lễ cúng Thần Nước của đồng bào Pa Cô.

Cùng với phần Lễ trang nghiêm, phần hội ở Lễ cúng Thần Nước diễn ra sôi động, đậm đà bản sắc văn hóa của đồng bào Pa Cô ở vùng cao A Lưới

Lễ vật dâng cúng Thần Nước đều mang màu trắng: Dê trắng, heo trắng, gà trắng, màu của bọt nước và sự tinh khiết. Theo các già làng, đó là màu mà Thần Nước ưa thích.

Tại bờ sông A Lin, thay mặt cộng đồng, già làng Quỳnh Quyên thực hiện nghi thức tế sống. Những lời khấn ngắn gọn, mộc mạc và cả lời nhận lỗi vì những vô ý của con cháu trong sinh hoạt, sản xuất...

Nghi thức tế sống kết thúc cũng là lúc vũ điệu Thần Nước vang lên ngay bên bến sông. Già làng, Người có uy tín, trưởng họ và con cháu trong làng cùng hòa vào điệu múa. Nhịp điệu khi khoan thai, khi dồn dập như chính dòng nước lúc hiền hòa, lúc cuộn xiết.

Mâm cỗ cúng chín được bày trên một con bè nhỏ với các món ăn do chính tay đồng bào Pa Cô chuẩn bị. Kèm theo là những vật phẩm bằng tre nứa mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc gửi vào dòng sông linh thiêng.

Lễ cúng Thần Nước của đồng bào Pa Cô được tổ chức trang nghiêm, quy mô Lễ ngày càng được mở rộng

Sau lời khấn mời, mâm cỗ được đặt lên bè nhỏ và thả trôi theo dòng nước. Đó là cách người Pa Cô gửi lễ vật về nơi Thần Nước ngự trị mang theo ước mong bình an cho các bản làng trên bờ. Khi nghi lễ khép lại, phần thức ăn còn lại được dùng ngay tại bờ sông. Lễ hội kết thúc trong sự gắn kết bền chặt của cộng đồng.

Theo quan niệm của người Pa Cô, Thần Nước là vị thần vô hình nhưng đầy quyền năng. Khi hiền hòa, thần ban nước mát, cá tôm. Khi nổi giận, thần nước hóa thành lũ dữ, sạt lở, cuốn trôi nương rẫy. Vì vậy, vào những năm có nhiều rủi ro liên quan đến sông nước, cộng đồng người Pa Cô lại tổ chức Lễ cúng Thần Nước để cầu xin thần nguôi giận, trả lại sự bình yên cho bản làng.

Phạm Tiến

Báo ảnh Dân tộc và Phát triển - 04/02/2026

Nghệ thuật trang trí trong lễ hội Ariêu Ping và kiến trúc nhà mồ của người Pa Kô

Có thể khẳng định lễ hội Ariêu Ping là lễ hội lớn nhất trong hệ thống lễ hội và hội tụ các giá trị di sản văn hóa của đồng bào Pa Kô ở Quảng Trị. Lễ hội thể hiện những nét đặc sắc riêng như: Văn hóa ứng xử, văn hóa ẩm thực, phồn thực, tín ngưỡng, âm nhạc dân gian, dân vũ, đặc biệt là hình tượng nghệ thuật trang trí.

Lễ hội Ariêu Ping tại Quảng Trị - Ảnh: Thanh Hồ

Trong lễ hội sự tựu trung đông đúc bao nhiêu thì thể hiện sự phồn thịnh bấy nhiêu. Khi đồng bào tổ chức lễ hội là minh chứng cho cuộc sống no đủ, cộng đồng đoàn kết và qua đó thể hiện rõ nét tính thẫm mỹ đạt đến đỉnh cao trong trang trí lễ hội Ariêu Ping.

Tết cơm mới của người Pa Kô ở Thừa Thiên Huế

Lễ hội Aza được tổ chức vào dịp cuối năm, khi người dân vừa thu hoạch xong mùa màng. 

Sáng 20/12, đồng bào người Pa Kô ở làng A Năm (xã Hồng Vân, huyện A Lưới, Thừa Thiên Huế) cùng nhau tổ chức lễ hội truyền thống Aza. Đây là phong tục được tiến hành vào dịp cuối năm khi mùa màng đã thu hoạch xong. 

Món cheo cá ở vùng cao A Lưới

Có dịp lên huyện vùng cao A Lưới (Thừa Thiên- Huế) để hòa mình vào không gian rừng núi, tôi đều nhờ người quen làm món cheo cá để thưởng thức.

Món cheo cá rất phù hợp để nhâm nhi với rượu trong tiết trời se lạnh giữa đại ngàn nên nếu bạn được người bản địa đãi món này, bạn đã là thượng khách- Ảnh: Hoàng Sơn 

Hương vị món ăn rất ấn tượng, thử một lần sẽ không bao giờ quên, thậm chí là… ghiền, nhất là nhớ vị cay đến xé cổ họng mà người Pa Kô nào cũng đều “khuyến cáo” khi mời thượng khách.

Tết cơm mới của đồng bào vùng cao

Khác với người miền xuôi, đồng bào Pacô ở huyện miền núi A Lưới (Thừa Thiên – Huế) đón tết truyền thống sớm hơn với các nghi lễ đặc sắc.

Lễ Aza hay còn gọi là lễ Tết cơm mới, một trong những nghi lễ truyền thống có từ thời xa xưa của người Pacô, được tổ chức nhằm tiễn đưa năm cũ và đón chào năm mới, chuẩn bị đón một vụ mùa mới. 

Tiếng đàn ta lư cuối cùng

“...Từ trên đỉnh núi cao chót vót thánh thót nhịp nhàng vang lời em ca 
Theo nhịp bước quân đi trong tiếng đàn ta lư
Tính tính tính tính tính tính tính tính tang tang tình
Con chim ch’rao xinh hót trên cành vui mừng công anh
Bộ đội giải phóng quân ơi, anh thắng trận miền tây Khe Sanh...”.

(trích Tiếng đàn ta lư của Huy Thục)

Những năm chiến tranh chống Mỹ, bộ đội giải phóng theo đường Trường Sơn vào giải phóng miền Nam đã đi qua miền tây Quảng Trị. Ở đây, tiếng đàn ta lư đã để lại trong lòng họ những ký ức đẹp về tấm lòng của người Pa Cô, Vân Kiều. Đó là những giây phút bom đạn tạm lắng, tiếng đàn ta lư từ những chàng trai, cô gái Pa Cô, Vân Kiều lại vang lên tính tang giữa núi rừng như tiếp thêm sức mạnh để đào đường, tải đạn.

Hai người trong số đó là nhạc sĩ Huy Thục và nhạc sĩ Phương Nam đã bị “mê hoặc” bởi tiếng đàn này. Hai bài hát Tiếng đàn ta lư và Rừng xanh vang tiếng ta lư đã ra đời như thế. Theo âm vang của hai bài hát này mà tiếng đàn ta lư của người Pa Cô, Vân Kiều đã đi và sống trong lòng người hàng chục năm qua. Và bài hát Tiếng đàn ta lư của Huy Thục cũng là một trong ba bài hát được Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh. Còn Huy Thục sau bài hát này được bà con Pa Cô, Vân Kiều xem như người con của bản làng.