Pả Hơi “giữ nhịp” Ta lư vang mãi

Nghệ nhân Pả Hơi tin rằng, khi người trẻ còn yêu tiếng đàn, tiếng khèn của cha ông, thì hồn văn hóa của dân tộc Bru Vân Kiều còn được lưu truyền mãi mãi.

Nghệ nhân Pả Hơi miệt mài chế tác khèn bè, nhạc cụ truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa của người Bru Vân Kiều.

Phụ nữ Bru Vân Kiều làm du lịch bên suối A Lao

Không còn bó mình trong nương rẫy, phụ nữ Bru Vân Kiều ở Tà Lao, xã Đăk Rông, Quảng Trị đang chủ động làm du lịch cộng đồng, tạo thu nhập ổn định, từng bước làm thay đổi diện mạo vùng cao.

Chị Hồ Thị Ngam là Chi hội trưởng Phụ nữ và Tổ trưởng Tổ hợp tác Dịch vụ du lịch suối A Lao.

Từ gian bếp, nương rẫy bước ra làm du lịch

Ở thôn Tà Lao, xã Đăk Rông, cuộc sống của nhiều phụ nữ Bru Vân Kiều trước đây gắn liền với nương rẫy và căn bếp nhỏ. Những quan niệm cũ khiến không ít người chấp nhận một vòng lặp quen thuộc: Lập gia đình, sinh con, làm nương rẫy, chăn nuôi quanh quẩn trong bản.

Nhưng những năm gần đây, sự thay đổi đã dần hiện rõ. Phụ nữ trong bản không chỉ tham gia các phong trào xã hội, mà còn mạnh dạn tìm hướng phát triển kinh tế mới, từng bước khẳng định vai trò trong gia đình và cộng đồng.

Điểm du lịch suối A Lao mang đến nhiều trải nghiệm cho du khách.

Chị Hồ Thị Ngam - Chi hội trưởng Phụ nữ thôn Tà Lao, là một trong những người tiên phong. Trong lúc tất bật chuẩn bị món ăn phục vụ khách tại suối A Lao, chị vẫn niềm nở trò chuyện về hành trình thay đổi của mình. Từ một người quen với công việc lên rẫy, chị nay đảm nhận vai trò Tổ trưởng Tổ hợp tác du lịch cộng đồng.

“Trước kia chỉ biết trông vào lúa, ngô. Giờ có khách du lịch, chị em có thêm thu nhập từ nấu ăn, hướng dẫn trải nghiệm, bán nông sản”, chị Ngam chia sẻ.

Suối A Lao nước hoang sơ, trong lành

Theo chị Ngam, thay đổi đến từ các chính sách hỗ trợ thiết thực và sự vào cuộc sát sao của Hội phụ nữ. Chị em được tập huấn, được đi học hỏi mô hình, được hướng dẫn cách làm kinh tế. Từ chỗ e dè, nhiều người dần tự tin hơn, mạnh dạn bước ra khỏi nếp nghĩ, cách làm cũ.

Từ định hướng đó, ý tưởng làm du lịch suối A Lao được hình thành. Hội Phụ nữ xã đứng ra vận động, thành lập tổ hợp tác với nòng cốt là phụ nữ địa phương. Những ngày đầu rất đơn sơ. Chỉ vài món ăn, vài điểm dừng chân tạm.

Mâm đặc sản phục vụ du khách trải nghiệm du lịch cộng đồng tại bản.

Làm dần, học dần, mô hình từng bước hoàn thiện. Người nấu ăn, người đón khách, người hướng dẫn. Mỗi người một việc.

Giờ đây, suối A Lao không chỉ để tắm suối, nghỉ ngơi. Du khách còn được ăn món truyền thống, mặc trang phục của dân tộc Bru Vân Kiều, nghe kể chuyện bản làng. Chính sự mộc mạc, chân thật ấy lại giữ chân du khách.

Phụ nữ dân tộc Bru Vân Kiều giới thiệu đặc sản ẩm thực địa phương.

Gây dựng sinh kế bền vững từ du lịch cộng đồng

Suối A Lao với làn nước trong xanh, cảnh quan hoang sơ, là lợi thế lớn để phát triển du lịch. Tận dụng điều này, Tổ hợp tác Du lịch cộng đồng đã từng bước hoàn thiện dịch vụ, từ ăn uống đến trải nghiệm.

Các món ăn đều sử dụng nguyên liệu địa phương như gà nuôi thả, cá suối, rau rừng, bảo đảm an toàn thực phẩm. Bên cạnh đó, chị em còn bán thêm nông sản, sản vật đặc trưng và hướng dẫn du khách mặc trang phục truyền thống để chụp ảnh.

Không chỉ dừng ở phục vụ trực tiếp, các thành viên còn tận dụng mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok để quảng bá điểm đến, bán hàng và kết nối khách. Nhờ đó, lượng khách đến suối A Lao ngày càng tăng.

Chị Hồ Thị Ngam quảng bá sản phẩm địa phương tới du khách nước ngoài.

Tuy nhiên, hành trình này không ít khó khăn. Cuối năm 2025, mưa lũ lớn đã cuốn trôi nhiều hạng mục tại khu du lịch. Bước sang năm 2026, các thành viên phải bắt tay làm lại gần như từ đầu. “Chúng tôi tự sửa đường, dựng lại cầu, phát quang cây cối. Mỗi người góp một ít công sức để kịp đón khách trở lại”, chị Ngam nói.

Hiện, Tổ hợp tác có gần 20 thành viên, chủ yếu là phụ nữ, với thu nhập ổn định từ 7 - 10 triệu đồng/người/tháng. Con số này không chỉ cải thiện đời sống mà còn tạo động lực để nhiều người khác tham gia.

Tổ hợp tác Du lịch cộng đồng suối A Lao đã tạo việc làm ổn định cho 20 phụ nữ với thu nhập ổn định từ 7 - 10 triệu đồng/tháng/người.

Theo Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Đăk Rông, mô hình suối A Lao cho thấy, phụ nữ Bru Vân Kiều hoàn toàn có thể làm du lịch, làm chủ sinh kế khi được trao cơ hội. Quan trọng hơn, họ đang trở thành những hạt nhân lan tỏa, góp phần thay đổi nhận thức trong cộng đồng.

Không chỉ mang lại thu nhập, mô hình còn góp phần giữ gìn văn hóa, nâng cao vị thế phụ nữ và thúc đẩy bình đẳng giới ở vùng đồng bào DTTS.

Minh Ngọc

Báo ảnh Dân tộc và Phát triển - 04/05/2026

Bếp lửa của người Bru Vân Kiều

Cũng giống như nhiều dân tộc khác, đối với đồng bào Bru Vân Kiều ở vùng cao Quảng Trị, bếp lửa có vai trò, vị trí quan trọng trong cuộc sống tự ngàn đời nay. Bếp lửa vừa là nơi đun nấu, bảo quản lương thực vừa là nơi thờ thần bếp nhằm xua đuổi tà ma, đề phòng thú dữ và cầu mong sự may mắn, ấm no đủ đầy. Bởi vậy, họ luôn hướng về ngọn lửa như hướng về một thế giới huyền bí giữa đại ngàn với tất cả niềm tôn kính.

Bếp lửa gắn liền với cuộc sống của người dân tộc Bru Vân Kiều từ ngàn đời nay

Đặc sắc nghi lễ Trỉa lúa của đồng bào Bru - Vân Kiều

Nằm trong khuôn khổ các hoạt động văn hóa của ngày hội “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc” năm 2024, tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), đồng bào dân tộc Bru – Vân Kiều đến từ tỉnh Quảng Bình đã tái hiện lễ Trỉa lúa đặc sắc của dân tộc mình.

Lễ hội Trỉa lúa được xem là sự kiện quan trọng nhất trong đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng của đồng bào Bru – Vân Kiều. Người dân cầu mong các vị thần giữ gìn, bảo hộ cho sự sinh sôi nảy nở của hạt giống để có vụ mùa chắc hạt nặng bông.

Lễ Trỉa lúa với các lễ vật hiến sinh là nghi lễ quan trọng trong đời sống của đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều. Ảnh: Hoàng Tâm

Già làng người con ưu tú của Yang

Già làng, người có quyền quyết định rất nhiều vấn đề trong đời sống của đồng bào Vân Kiều. Từ việc cưới hỏi, ma chay, cúng tế, các vấn đề xã hội (kể cả những việc liên quan đến luật pháp, nhất là vấn đề hòa giải ở cơ sở) thì già làng có vị trí quan trọng trong xử lý công việc liên quan đến cộng đồng. Có lối sống chuẩn mực, hiểu biết rất nhiều lĩnh vực, linh hoạt, sáng tạo và đặc biệt là công bằng, minh bạch...

Già làng - Ảnh: Nông Văn Dân

Tục A Loang Pỡ tứp cu mũih

Từ xa xưa, người Vân Kiều ở Trường Sơn đại ngàn đã có tục chôn người chết bằng thân cây trong một khu rừng riêng biệt. Nơi đó được gọi là “rừng ma”.

Người Vân Kiều quan niệm, rừng ma là khu vực bất khả xâm phạm, nơi chỉ dành riêng cho thế giới người chết, nếu người trần đặt chân tới sẽ bị trừng phạt, thậm chí phải đánh đổi bằng cả tính mạng.

Gìa Làng Hồ Văn Cam, Bản Khe Xom đang làm chiếc quan tài truyền thống

Độc hành trên Tây Trường Sơn hẻo lánh

"Nên đi đường Đông Trường Sơn vì phía tây hẻo lánh, địa hình đèo dốc liên tục lại thường gặp sương mù, chẳng may xe bị hỏng hóc hoặc lốp xì xẹp chỉ có cách bỏ xe chứ không thể nhờ ai cứu giúp".

Huyện biên giới Hướng Hóa đón tôi bằng cơn mưa dầm dề suốt từ cầu Đắk Rông qua đường 9 rồi tới tận thị trấn Khe Sanh vẫn chưa dứt. Trời bắt đầu se lạnh, trái ngược thời tiết khô hanh của Đông Trường Sơn mà tôi đã trải nghiệm trong mấy ngày qua.

Hiện tượng này do ảnh hưởng khí hậu giao thoa giữa Đông và Tây Trường Sơn. Thay vì chạy tiếp vào thị trấn Lao Bảo, do mưa, tôi buộc phải dừng chân ngủ qua đêm tại một nhà nghỉ tọa lạc ngay ngã ba đường 9 - Khe Sanh kề cận tượng đài chiến thắng Khe Sanh. Đây cũng là điểm khởi đầu của Tây Trường Sơn.

Thưởng thức 'món quà của núi' với người Vân Kiều

Từng mạch nước rỉ ra từ các khe đá trên núi cao, chảy về tới bản Klu (xã Đakrông, huyện Đakrông, Quảng Trị) rồi hình thành những hồ nước ấm nằm ngay sát bản làng, thu hút nhiều du khách.

Suối nước nóng Klu qua mấy năm đón khách du lịch vẫn giữ được nét hoang sơ của núi rừng - Ảnh: BÙI MINH TUẤN

Người Vân Kiều ở vùng này gọi đó là món quà của núi. Để tạ ơn núi rừng đã ban tặng món quà kỳ diệu này, người trong bản cùng xắn tay bảo vệ, nâng niu nguồn suối quý.

Gần một năm nay, nguồn suối này được chính cộng đồng người Vân Kiều xây dựng thành một điểm đến du lịch cộng đồng thú vị mà độc đáo lạ thường.

Tiếng đàn ta lư cuối cùng

“...Từ trên đỉnh núi cao chót vót thánh thót nhịp nhàng vang lời em ca 
Theo nhịp bước quân đi trong tiếng đàn ta lư
Tính tính tính tính tính tính tính tính tang tang tình
Con chim ch’rao xinh hót trên cành vui mừng công anh
Bộ đội giải phóng quân ơi, anh thắng trận miền tây Khe Sanh...”.

(trích Tiếng đàn ta lư của Huy Thục)

Những năm chiến tranh chống Mỹ, bộ đội giải phóng theo đường Trường Sơn vào giải phóng miền Nam đã đi qua miền tây Quảng Trị. Ở đây, tiếng đàn ta lư đã để lại trong lòng họ những ký ức đẹp về tấm lòng của người Pa Cô, Vân Kiều. Đó là những giây phút bom đạn tạm lắng, tiếng đàn ta lư từ những chàng trai, cô gái Pa Cô, Vân Kiều lại vang lên tính tang giữa núi rừng như tiếp thêm sức mạnh để đào đường, tải đạn.

Hai người trong số đó là nhạc sĩ Huy Thục và nhạc sĩ Phương Nam đã bị “mê hoặc” bởi tiếng đàn này. Hai bài hát Tiếng đàn ta lư và Rừng xanh vang tiếng ta lư đã ra đời như thế. Theo âm vang của hai bài hát này mà tiếng đàn ta lư của người Pa Cô, Vân Kiều đã đi và sống trong lòng người hàng chục năm qua. Và bài hát Tiếng đàn ta lư của Huy Thục cũng là một trong ba bài hát được Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh. Còn Huy Thục sau bài hát này được bà con Pa Cô, Vân Kiều xem như người con của bản làng.