Lẩu tông ngày Đông chí

Đông chí về, khi những ngày ngắn nhất trong năm bắt đầu, cũng là lúc miền núi phía Bắc tỉnh Thái Nguyên bước vào khoảng thời gian lạnh sâu. Trong cái rét se sắt ấy, ở nhiều bản làng vùng cao, có một việc đã thành nếp, được gìn giữ qua nhiều thế hệ, đó là nấu lẩu tông (rượu Đông chí).

Gia đình ông Nông Văn Hồ ủ rượu Đông chí. (Ảnh: Thái Sơn)

Khe Cốc - vùng chè đặc biệt giữa núi đồi Vô Tranh

Địa danh Khe Cốc, xã Vô Tranh là một trong những vùng sản xuất chè tiêu biểu của tỉnh Thái Nguyên. Nhờ khí hậu mát mẻ và đất đai mầu mỡ, cây chè phát triển ổn định, cho sản phẩm có hương vị riêng. Bên cạnh chè trung du truyền thống, chè tím đang góp phần làm phong phú sản phẩm, tạo dấu ấn cho vùng chè này.

Một góc vùng chè Khe Cốc, xã Vô Tranh.

Thái Nguyên - Vùng đất giàu di sản

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên có 3 di tích quốc gia đặc biệt; 67 di tích quốc gia; 323 di tích cấp tỉnh; 45 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Thái Nguyên đang từng bước nâng tầm phát triển không chỉ về quy mô địa lý mà còn về tầm vóc văn hóa.

Hố khai quật lần thứ 6 của Di chỉ khảo cổ Mái đá Ngườm - di chỉ khảo cổ học tiêu biểu, có giá trị đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Ảnh: T.L

Thương nhớ vị chè đông sao suốt

Khi những cơn gió lạnh tràn về, mang theo cái lạnh cắt da thịt len lỏi qua từng sườn đồi, nhiệt độ có khi xuống dưới 10 độ C, trong lạnh giá của đất trời, người ta lại thèm một hơi ấm nồng nàn, một hương thơm thanh khiết. Và đó chính là lúc những người sành trà lại tìm về hương vị của chè đông sao suốt, một thứ “lộc trời” của đất chè.

Thu hoạch "lộc trời" được cây chè tích tụ suốt hơn 60 ngày chịu rét của mùa đông.

Chùa Hang - ngôi cổ tự linh thiêng ở Thái Nguyên

Chùa Hang đã trải qua nhiều lần trùng tu và sữa chửa, xây mới. Dẫu vậy cho đến ngày nay, ngôi chùa này vẫn mang vẻ đẹp của sự cổ kính, hòa vào bức tranh thiên nhiên trữ tình tuyệt đẹp của tỉnh Thái Nguyên. 

Chùa Hang tên chữ là "Kim Sơn tự" còn được gọi là "Tiên Lữ Phật động" nằm cách trung tâm thành phố Thái Nguyên 3 km về phía Bắc, thuộc huyện Đồng Hỷ (cũ), tỉnh Thái Nguyên, bên trái quốc lộ 1B, hướng Thái Nguyên đi Lạng Sơn. Đây là ngôi chùa cổ linh thiêng có từ thời nhà Lý, thế kỷ XI. Ngày 26/2/1999, Chùa Hang đã dược xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa, Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia.

Di tích thắng cảnh Chùa Hang có ba ngọn núi đá lớn, độc lập trên vùng đất bằng phẳng. Đứng giữa là ngọn núi có tên là "Huyền Vũ" cao, vững chãi, hai bên là hai ngọn núi "Thanh Long" và "Bạch Hổ" uy nghi. Ba ngọn núi này kết nối nhau bởi dải yên ngựa chừng 1.000 mét, có diện tích chân núi chừng 2,7 ha.

Giữ nghề chế tác đàn tính

Hát then, đàn tính là loại hình nghệ thuật không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Tày, Nùng. Qua thời gian, loại hình nghệ thuật này không ngừng được gìn giữ và phát huy nhờ sự cống hiến của các nghệ nhân tâm huyết với di sản dân tộc. Nhiều nghệ nhân vừa biểu diễn then, vừa tự làm đàn tính để phục vụ sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, tạo thêm thu nhập và cải thiện đời sống cho gia đình.

Xưởng làm đàn tính của anh Nông Quang Hảo ở xã Cẩm Giàng.

Bạch Thông - Mùa quýt chín

Trong một chuyến đến xã Bạch Thông, chúng tôi cùng người bạn tên Kath - du khách đến từ Philippines có dịp khám phá trọn vẹn mùa quýt chín: từ cách chọn quả, thưởng thức tại vườn cho tới lắng nghe câu chuyện của chính những người tạo nên đặc sản trứ danh ở vùng đất này.

Du khách tham quan vườn quýt chín, tìm hiểu mô hình phát triển du lịch gắn với nông nghiệp.

Thân thương điệu múa bát

Múa bát là điệu múa cổ của người Tày được hình thành trong quá trình lao động sản xuất từ lâu đời. Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, múa bát của người Tày ở Thái Nguyên vẫn được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống tinh thần qua nhiều thế hệ.

Đội văn nghệ địa phương biểu diễn múa bát phục vụ khách lưu trú tại hồ Ba Bể.

Khuân Bang 'thức giấc' giữa đại ngàn

Một ngày đầu đông, chúng tôi đến Khuân Bang, bản nhỏ nép mình trên triền núi xanh thẳm của xã vùng cao Chợ Mới. Hành trình này không đơn thuần là khám phá một điểm đến mà là để lắng nghe câu chuyện về một bản có diện tích tự nhiên 200 ha, với 90% là đồng bào dân tộc Tày đang từng bước nắm lấy cơ hội để viết lên hướng đi mới trên đất quê hương.

Vẻ đẹp của thôn Khuân Bang, xã Chợ Mới trong mùa lúa chín. Ảnh: T.L

Nơi lưu giữ ký ức hào hùng của dân tộc

Nằm tựa lưng vào đồi ông Đống (phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên), Bảo tàng Lực lượng vũ trang (LLVT) Việt Bắc - Quân khu 1, hiện lên trầm mặc như một chứng nhân lịch sử giữa lòng đô thị. Trải qua hơn 40 năm, nơi đây đã trở thành “địa chỉ đỏ” lưu giữ hồn thiêng của chiến khu Việt Bắc xưa, nơi quá khứ hào hùng và hiện tại cùng hòa quyện, tạo nên một bản hùng ca bất tận về lòng yêu nước.

Cựu chiến binh Điện Biên Phủ Nguyễn Ngọc Tăng chia sẻ câu chuyện lịch sử năm xưa với các cháu học sinh Trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân, phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên.

Đồng Phúc - miền xanh thức tỉnh

Từ những triền đồi xanh mướt, nếp vườn trù phú đến nét văn hóa mộc mạc của người Tày, Đồng Phúc, vùng đất cửa ngõ Vườn Quốc gia Ba Bể đang chuyển mình, biến tiềm năng thành sức hút du lịch trải nghiệm độc đáo...

Vẻ đẹp mùa vàng ở Đồng Phúc, tỉnh Thái Nguyên.

Nằm ở phía Bắc tỉnh Thái Nguyên, được hình thành từ sự sáp nhập của bốn xã: Đồng Phúc, Bằng Phúc, Quảng Khê và Hoàng Trĩ (thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ), xã Đồng Phúc hôm nay không còn là cái tên mờ nhạt trên bản đồ. Nó như một “lá phổi xanh” đang thức giấc, phô bày vẻ đẹp nguyên sơ của miền trung du miền núi với một sức sống nồng nàn, hứa hẹn trở thành điểm đến không thể bỏ lỡ cho những tâm hồn yêu thiên nhiên và khát khao trải nghiệm đích thực.

Huyền bí mặt nạ gỗ

Trong số các dân tộc sinh sống trên địa bàn tỉnh, đồng bào Sán Chỉ vẫn còn giữ được kho tàng văn hóa dân gian đồ sộ, trong đó có nghệ thuật điêu khắc mặt nạ gỗ. Những chiếc mặt nạ gỗ là phục sức rất độc đáo và huyền bí, vừa mang tính nghệ thuật vừa gắn bó chặt chẽ với đời sống tâm linh của đồng bào Sán Chỉ trong sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.

Mỗi mùa xuân, người Sán Chỉ ở Khâu Đấng thường tổ chức lễ hội cầu mùa, thu hút đông đảo nhân dân trong xã và du khách đến chung vui.

Thức bánh ấm giữa trời cuối thu

Ở những bản làng vùng cao phía Bắc tỉnh Thái Nguyên, khi tiết trời se se lạnh, trong nhiều căn bếp lại rộn ràng tiếng cười nói quanh nồi nước bánh trôi nóng hổi. Bánh trôi ở đây không ăn với đường mà lại có nhân thịt. Những viên bánh to, tròn là thức quà ấm áp, gợi nhớ bao ký ức xưa cũ của người Tày, người Dao nơi đây.

Người phụ nữ dân tộc Dao ở xã Yên Thịnh khéo léo vớt những mẻ bánh trôi vừa chín tới.

Bánh trứng kiến: Vị núi, hương rừng

Nếu mỗi dân tộc đều có một món ăn để chỉ cần gọi tên là mùi đất, hơi rừng và tiếng gió ngàn lập tức trở về như một ký ức thân thuộc, thì với người Tày, Nùng ở các địa phương phía Bắc Thái Nguyên, món ăn ấy chính là bánh trứng kiến.

Gia đình chị Nguyễn Thị Lương (ở xóm Tỉn Keo, xã Phú Đình) gói bánh trứng kiến.

Trứng kiến dùng làm bánh là trứng của loài kiến đen làm tổ trên cành cây cao. Khoảng tháng Giêng, tháng Hai Âm lịch, trên đỉnh những cây vầu, cây gội, cây tre bắt đầu xuất hiện những tổ kiến đen to như quả bầu khô, như chiếc mũ nan. Đây cũng là lúc trứng kiến vào độ ngon nhất, với những hạt trứng trắng, căng mẩy như hạt gạo.

Qua Cửa Tử tới miền xanh

Từ giữa Thu, khi những triền núi Tam Đảo còn vương làn sương mỏng, con suối Cửa Tử thuộc xã La Bằng đã khoác lên mình vẻ đẹp vừa dịu dàng, vừa mê hoặc. Dòng nước trong veo luồn qua những phiến đá rêu phong, ánh lên dưới nắng sớm như những sợi lụa bạc, hòa cùng tiếng chim rừng, tiếng gió vi vu, tạo nên bản giao hưởng của núi rừng.

Du khách trekking khám phá suối Cửa Tử.

Bánh ngải Thái Nguyên

Không chỉ gây ấn tượng với hương vị thơm ngon và màu sắc bắt mắt, món đặc sản bánh ngải ở Thái Nguyên còn được ưa chuộng vì chế biến từ vị thuốc quý có công dụng điều hòa khí huyết, chống đau đầu, cảm cúm…

Bánh ngải là đặc sản có tiếng của bà con dân tộc Tày ở Thái Nguyên (tỉnh Bắc Kạn cũ), từng lọt Top 100 món ăn đặc sản Việt Nam 2021-2022 do Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) và Tổ chức Top Việt Nam (VietTop) công bố.

Thoạt nhìn, món bánh này gần giống với bánh dày miền xuôi nhưng lớp vỏ bóng nhẫy và có màu xanh lạ mắt. Sở dĩ có tên gọi và vẻ ngoài như vậy là bởi bánh ngải được chế biến từ loại rau cùng tên.

Theo người dân địa phương, nhờ điều kiện thời tiết mát mẻ mà rau ngải cứu ở đây mọc xanh tốt quanh năm, không cần chăm sóc kỳ công, chỉ cần tưới nước đầy đủ.

Món xôi đặc sản chỉ có vào mùa thu của người Tày ở Thái Nguyên

Dẻo, thơm, bùi bùi quyện với chút béo ngậy của mỡ gà… xôi trám đen - món xôi mùa thu của người Tày ở Thái Nguyên khiến du khách xuýt xoa khi lần đầu nếm thử.

Mâm cơm đặc sản của người Tày ở làng Thái Hải - Ảnh: NGUYỄN HIỀN

Bên bếp lửa trên hiên nhà sàn cổ ở làng Thái Hải (Thái Nguyên), gia đình chị Linh quây quần cùng nhau làm mâm cơm truyền thống của người Tày. Cá chép om dấm bỗng, thịt lợn bản xào măng chua... nhiều món ngon được gia đình làm để đãi khách, đặc biệt nhất là xôi trám đen - món ăn chỉ có vào mùa thu.

Xôi trám đen vốn là món ăn dân dã được làm từ gạo nếp và phần thịt của quả trám đen. Mỗi độ thu về, khi quả trám được thu hoạch, cũng là lúc bà con làng Thái Hải lại cùng nhau làm xôi trám mời du khách gần xa đến làng.

Tắc Xình - sắc màu văn hóa độc đáo của đồng bào Sán Chay Thái Nguyên

Trong kho tàng văn hóa đa dạng, phong phú của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, dân tộc Sán Chay ở tỉnh Thái Nguyên đóng góp một nét văn hóa đặc sắc và độc đáo, đó là điệu múa Tắc Xình.

Các thành viên Câu lạc bộ múa Tắc Xình luyện tập tại thôn, giữ gìn điệu múa truyền thống của người Sán Chay - loại hình nghệ thuật dân gian mộc mạc, không cầu kỳ về âm nhạc nhưng hàm chứa chiều sâu văn hóa và triết lý sống chan hòa với thiên nhiên. (Ảnh: Vân Khánh)

Chuyện về xưởng sản xuất vũ khí trong rừng

Tổng cục Công nghiệp quốc phòng vừa tổ chức khánh thành công trình Khu di tích lịch sử Cục Quân giới và Công đoàn sản xuất vũ khí Việt Nam tại thôn 3 (xã Chợ Mới), với quy mô rộng hơn, bề thế hơn. Đây là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ hôm nay, đồng thời là niềm tự hào, lòng biết ơn của cán bộ, chiến sĩ, công nhân viên chức ngành Công nghiệp quốc phòng với địa phương.

Lãnh đạo, cán bộ Tổng cục Công nghiệp quốc phòng tại Lễ khánh thành Khu di tích tháng 9-2025.

Tiếng kèn trong đám cưới của người Dao đỏ

Kèn trong tiếng Dao được gọi là phàn tỵ. Đây là một trong những nhạc cụ quan trọng gắn liền với đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Dao đỏ. Từ xa xưa, tiếng kèn mong đợi nhất được vang lên trong lễ cưới với hy vọng mang đến niềm vui, niềm hạnh phúc lứa đôi...

Anh Hoàng Nguyên Phẩm ở xã Nam Cường đã nhiều năm gắn bó với chiếc kèn.