Dấu xưa còn lại ở Đa Phúc

Nằm ở cửa ngõ phía Bắc Thủ đô Hà Nội, xã Đa Phúc – một vùng đất cổ xưa – đang chuyển mình theo nhịp đô thị hóa, đồng thời vẫn lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa – lịch sử đặc sắc. Trong không gian làng quê còn nhiều nét nguyên sơ, cụm di tích gồm Đền Bà, Đình Tiên Tảo và dấu tích phòng tuyến sông Như Nguyệt tạo nên một hành trình khám phá hấp dẫn, nơi quá khứ vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong nói chuyện với học sinh Đa Phúc về bài thơ “Nam quốc sơn hà” – niềm tự hào về chủ quyền dân tộc.

Du khách tại di tích Phòng tuyến sông Như Nguyệt ở Đa Phúc.

Không gian ven sông yên ả ở Đa Phúc, nơi ẩn chứa chiều sâu lịch sử.

Du khách nước ngoài tìm hiểu lịch sử trong chuyến đi về Đa Phúc.

Điểm dừng chân đầu tiên là Đền Bà Xuân Lai – một di tích tiêu biểu gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của làng Xuân Lai, ngôi làng cổ giàu truyền thống văn hóa. Theo thần tích và truyền ngôn dân gian, đền là nơi thờ Đống Nương Chế Thắng Hòa Diệu Phu nhân – vị nữ thần linh thiêng đã phù trợ tướng Cao Sơn trong sự nghiệp. Bà được các triều đại phong kiến ban nhiều đạo sắc phong, ghi nhận công lao.

Ngôi đền không lớn nhưng là nơi hội tụ niềm tin tâm linh của dân làng qua nhiều thế hệ. Ngày thường, đền tĩnh lặng, nhưng vào dịp đầu xuân lại trở nên sôi động với lễ hội truyền thống và nghi lễ kéo mỏ (kéo co), một trò chơi dân gian độc đáo đã được UNESCO vình danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đền Bà Xuân Lai điểm dừng chân trong hành trình về miền ký ức vừa được tôn tạo.

Người Đa Phúc thành kính thắp hương trước cửa đền Bà Xuân Lai

Dân làng Đa Phúc trong khung cảnh lễ hội tại Đền Bà Xuân Lai

“Mỏ” gồm hai cây tre bánh tẻ dài, được uốn cong, móc vào nhau tạo điểm kéo. Hai đội trai đinh ngồi bệt, dùng sức kéo hai đầu tre theo hiệu lệnh của các bô lão. Kết quả thắng – thua không nhằm phân cao thấp mà được xem như dấu hiệu dự báo mùa màng, vận hội trong năm. Nghi lễ thể hiện rõ tín ngưỡng nông nghiệp, cầu mưa thuận gió hòa của cư dân trồng lúa, đồng thời là sinh hoạt cộng đồng giàu tính gắn kết.

Nghi lễ kéo mỏ độc đáo – nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc của người Đa Phúc.

Nghi lễ kéo mỏ không phân cao thấp, thắng thua mà được xem như dấu hiệu dự báo mùa màng

Thanh niên Xuân Lai rước mỏ vào chuẩn bị làm lễ trong ngày hội

Cách đó không xa là Đình Tiên Tảo – trung tâm sinh hoạt cộng đồng của làng Tiên Tảo xưa. Nếu Đền Bà là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh, thì đình làng lại phản ánh rõ cấu trúc xã hội truyền thống. Đây là nơi thờ Thành hoàng – vị thần có công với dân làng, đồng thời cũng là không gian diễn ra các hoạt động chung như hội họp, lễ hội.

Kiến trúc đình mang dáng dấp quen thuộc của đồng bằng Bắc Bộ với khung gỗ chắc chắn, những mảng chạm khắc giản dị. Dưới mái đình ấy, nhiều thế hệ người dân đã cùng nhau gìn giữ nếp sống, truyền lại những giá trị cộng đồng bền vững.

Cổng đình Tiên Tảo tại xã Đa Phúc.

Đình Tiên Tảo – trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng ở Đa Phúc.

Nếu hai di tích trên đại diện cho đời sống văn hóa – tín ngưỡng, thì dấu tích phòng tuyến sông Như Nguyệt lại mở ra một chiều sâu lịch sử. Hơn 9 thế kỷ trước, dưới sự chỉ huy của danh tướng Lý Thường Kiệt, phòng tuyến này đã trở thành lá chắn quan trọng chống quân Tống để bảo vệ kinh thành Thăng Long. Trải dài dọc theo sông, hệ thống lũy đất, bãi tre và các vị trí đóng quân đã tạo nên một thế trận phòng thủ chặt chẽ, tận dụng tối đa địa hình tự nhiên. Khu vực Đa Phúc giữ vai trò tiền tiêu – nơi ngăn chặn bước tiến của quân xâm lược.

Ngày nay, dấu tích của phòng tuyến không còn rõ rệt, phần lớn đã bị thời gian làm phai mờ. Tuy vậy, giá trị của nó vẫn hiện hữu trong ký ức cộng đồng và trong lịch sử. Nhắc đến phòng tuyến sông Như Nguyệt cũng là nhắc đến bài thơ thần “Nam quốc sơn hà” – bản tuyên ngôn đầu tiên khẳng định chủ quyền và ý chí độc lập của người Việt.

Đa Phúc hôm nay – nơi quá khứ và hiện tại giao thoa trong một không gian yên bình.

Ba địa điểm – Đền Bà, Đình Tiên Tảo và phòng tuyến sông Như Nguyệt – tuy khác nhau nhưng gắn bó chặt chẽ, tạo nên một không gian lịch sử liền mạch. Từ tín ngưỡng dân gian, sinh hoạt làng xã đến dấu tích chiến trận, tất cả góp phần làm nên nét riêng của vùng đất Đa Phúc. Nơi đây không ồn ào, không đông đúc, phù hợp cho những chuyến đi nhẹ nhàng, chậm rãi, để cảm nhận những câu chuyện về đất và người trên vùng đất cổ xưa.

Thực hiện: Khánh Long, Việt Cường

Báo ảnh Việt Nam - 12/04/2026